Gia Bình là vùng đất cổ phù sa màu mỡ bên sông Đuống, nên từ ngàn xưa đã có cư dân Việt cổ về đây sinh cơ lập nghiệp và để lại dấu ấn là những khu cư trú mộ táng, địa danh, di tích và tín ngưỡng.

Các nhà khảo cổ học đã phát hiện ở xã Lãng Ngâm có di chỉ cư trú và mộ táng với những di vật bằng đồng như: rìu, búa, giáo, mác thuộc văn hóa Đông Sơn (cách ngày nay khoảng 4000 năm).

Đó còn là hiện tượng tín ngưỡng, hàng loạt các làng xã nằm ven sông Đuống và sông Bái Giang thờ “Lạc Thị đại vương” (tức dòng dõi Lạc Long Quân) là các bậc thuỷ tổ dân tộc, tiêu biểu là đình Văn Lãng của thôn Đại Bái  thờ “Lạc Thị đại vương” còn giữ được sắc phong niên đại Cảnh Hưng 44 (1783) cho biết khá rõ về người được thờ như sau: “Sắc phong cho ba vị đại vương thuộc dòng dõi Lạc Long Quân linh thiêng ở Đại Việt. Là tinh khí tạo thành, do núi sông hun đúc. Gốc từ trăm trứng mà ra, lập ra cơ đồ ở cõi trời Nam. Mở nền thịnh trị một phương, từ phía Bắc trở lại trừ diệt tai ách, khiến cho mạch nước được yên, từng che chở cho dân ta, tiếng tăm lừng lẫy, thật là đáng được ca ngợi. Vì nhà vua mới lên ngôi báu, trông coi việc chính sự, xét về lễ là được nâng bậc, nhà vua phong cho mỹ tự, lại gia phong cho là Đại Việt Lạc Thị linh ứng phong công trí đức cương nghị ba vị đại vương”.

Đình làng Ngọc Xuyên  xưa vốn được khởi dựng từ lâu đời trên mảnh đất đối diện với ngôi đình ngày nay qua quốc lộ 17. Trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp năm 1949, đình bị phá dỡ. Năm 1996 chính quyền và nhân dân địa phương đã xây dựng lại hoàn toàn.

Cổng vào Đình Ngọc Xuyên.

 Đình quay hướng Nam, có kiến trúc hình chữ Đinh gồm 3 gian 2 chái 4 mái đao cong, bộ khung chịu lực bằng gỗ to khỏe, vững chắc, đỉnh nóc đắp lưỡng long chầu nhật.

 Đình Ngọc Xuyên.

Cửa mở 3 gian giữa, hệ thống bức bàn thượng song hạ bản, 2 gian chái trổ cửa sổ chữ Thọ tròn.

 Mái đình.

 Hai bên thềm vào đình có 02 đầu rồng được chạm khắc tinh xảo.

 Cửa bức bàn là một trong những kiểu cửa cổ truyền thống.

 Kết cấu 2 bộ vì nóc gian giữa kiểu “chồng rường giá chiêng”, vì nách “cốn mê” trang trí long cuốn thủy.

 Đình thờ 3 vị thần: Đại Việt Lạc thị Nhất đẳng, Đại Việt Lạc thị Nhị đẳng, Đại Việt Lạc thị Tam đẳng vốn là dòng dõi Lạc Long Quân có công khai sơ sáng thuỷ dựng lập nên non nước Việt Nam.

 Hiện nay, ở di tích còn lưu giữ nhiều tài liệu, hiện vật cổ như: Hương Án, ngai thờ, giá văn bằng đồng, bát hương đồng, bình hương đồng, long đình, hoành phi, câu đối…

 Đặc biệt, trong đình còn 2 đạo sắc phong do các đời vua phong tặng cho các vị thành hoàng vào năm 1816, 1840.

 Bức bình phong ngay trước sân đình.

 Văn chỉ Đình Ngọc Xuyên.

 Bia Tổ Quốc ghi công trong khuôn viên đình Ngọc Xuyên.

 Lễ hội của làng được tổ chức vào ngày 06 tháng 2 âm lịch hàng năm. Phần lễ có đầy đủ nghi thức tế lễ. Phần hội có tổ chức các trò chơi như đấu vật, thả chim bồ câu, leo cầu kiều…

 Đình làng Ngọc Xuyên được UBND tỉnh xếp hạng là di tích lịch sử văn hóa tại Quyết định số 282/QĐ-CT ngày 18/3/2002.

N.N

Nguồn: Cổng thông tin điện tử Bắc Ninh