Xưa thôn Phượng Mỹ có tên gọi là trang Phượng Lịch, xã Phượng Lịch, huyện Thanh Oai, trấn Sơn Nam Thượng, tổng Bối Khê. Đến thời Nguyễn, niên hiệu Thiệu Trị thứ nhất (1841) ngôi đình đã được tôn tạo lại và có quy mô kiến trúc như hiệ nay.

Đình có kết cấu theo kiểu chữ “công” gồm Nghi môn, Phương đình, Đại bái, Trung cung và Hậu cung.

Những tòa nhà đều xây tường hồi bít đốc, mái chảy lợp ngói ri in đậm dấu ấn thời Nguyễn, các bộ vì kèo được làm theo kiểu “chồng rường” trên 4 hàng chân cột, những bộ rường, cốn đục chạm hoa văn cách điệu.

Nghi môn gồm 2 trụ biểu chính, 2 bên là 2 cửa phụ 2 tầng 8 mái đắp giả ngói ống có mũi đầu đao cong.

Phương đình là một ngôi nhà vuông làm theo kiểu 2 tầng 8 mái, kiến trúc theo kiểu chồng diêm với những hàng cột quân xung quanh.

Các mái đao cong đắp rồng và kìm, đuôi cong hoá lá ôm bờ dải. Giữa nóc là lưỡng long phụng Nhật. Phía trước Phương đình là phù điêu Hộ pháp đắp trên mặt tường, 4 mái phía trên là biểu tượng cho dương, 4 mái dưới biểu tượng cho âm. Trên bộ vì rường, cốn chạm khắc hoa văn cách điệu, tích long cuốn thuỷ mang khát vọng mưa thuận gió hoà, mùa mang thuận lợi của nhà nông.

Đình Phượng Mỹ bảo tồn được khá nhiều tác phẩm nghệ thuật đặc sắc như tượng nàng tiên thắt đai xanh xoè tay như chim phượng. Bức tượng này tương tự như tượng ở đình Ngọc Phúc, huyện Quốc Oai. Pho thứ hai là tượng đức ông Huyền Thông, vị Thành hoàng được tạc theo kiểu tượng tròn ở tư thế ngồi chân chống, hai tay đặt trên đầu gối mang phong cách nghệ thuật thời Nguyễn.

Hiện nay, đình còn lưu giữ các di vật như kiệu bát cống, long đình chạm trổ rồng phượng công phu, sơn son thếp vàng lộng lẫy. Trong Hậu cung còn lưu giữ được 22 đạo sắc phong, đạo sớm nhất có niên hiệu Cảnh Trị thứ 8 (1670), một cuốn thần phả ghi lai lịch Thành hoàng làng.

Thành hoàng làng Huyền Thông là danh tướng phò giúp vua Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân, được phong là Thái uý cử đi đánh Ngô Nhật Khánh và Nguyễn Siêu. Trong những trận đánh này, các sứ quân đều lần lượt thất bại, vua Đinh Bộ Lĩnh dẹp tan loạn 12 sứ quân, thu giang sơn về một mối, chấm dứt nạn binh đao.

Sau khi lên ngôi hoàng đế, vua Đinh Tiên Hoàng sắc phong đức ông Huyền Thông là Thái uý thượng quốc đại vương. Ông đã trình tấu xin nhà vua cho 38 người ở trang Phượng Lịch và Hồ Liên làm gia thần giúp việc cho triều đình.

Đình Phương Mỹ đã được Bộ Văn hoá và Thông tin xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật năm 1998./.

Theo Hà Nội Danh thắng và Di tích tập 01

Nguồn: Người Hà Nội