Đình Quế Lâm tọa lạc tại thôn Quế Trạo A, xã Đồng Quế, huyện Sông Lô, tỉnh Vĩnh Phúc - một vùng đất cổ, nơi tụ cư lâu đời của nhiều dòng họ.

Truyền rằng: thủa xa xưa, có một vị bộ chủ họ Đặng, húy Hồng, ở xứ Tuyên Quang, châu Tân Hưng đã đến vùng đất này. Nhận thấy cảnh núi rừng hùng vĩ, là vùng đất linh thiêng, hội tụ đủ linh khí, người dân hiền lành, chất phác, bộ chủ đã cùng vợ là Thụy Nương lập một hành cung rộng lớn, đặt tên là Thưởng xuân cung.

Ngày 12 tháng Giêng năm Giáp Tý (294 trước công nguyên) Thụy Nương sinh được 3 người con đều là trai. Cả 3 lớn lên rất khôi ngô tuấn tú, thông minh dĩnh ngộ. Được cha mẹ cho theo học Hiền Đường tiên sinh, cả 3 mau chóng làu thông kinh sử và đặc biệt có tài võ nghệ.

Thời điểm lịch sử ấy, những cuộc chiến tranh giữa các bộ tộc diễn ra liên tục. Hưởng ứng "Hịch" của Vua Hùng, Cha con bộ chủ Đặng Hồng đã lập trại tụ nghĩa ở đất Quế Lâm, giúp Hùng Vương chống giặc; được Hùng Duệ Vương phong tước: Cha là Chính Lâm Đại vương, con cả là Giao Sơn Đại vương, con thứ là Cổ Sơn Đại vương, con út là Úc Sơn Đại vương; đều là những danh thần võ tướng của triều đình. Sau này, cả 4 cha con còn được Thục Vương lấy lễ cung đình phong tước "Thượng đẳng phúc thần".

Cảm công đức của các đại vương, người dân làng Quế Lâm và các làng xung quanh nô nức kéo đến “thưởng xuân cung” làm lễ bái yết các ngài và xin nhận làm thần tử.

Cũng chính nơi đây, khi các ngài hoàn thành sứ mạng của mình, đã theo thiên mệnh các đại vương đi vào cõi ảo diệu nhằm ngày 19 tháng 11 âm lịch. Ngày ấy, về sau là ngày giỗ thành hoàng làng và cũng là ngày tiệc hằng năm của người dân làng Quế Lâm.

Ghi nhớ công ơn các đại vương - thành hoàng của làng, người dân Quế Lâm, đã dựng Cung Doanh làm nơi thần miếu để quanh năm hương khói thờ phụng. Khởi đầu, đó là ngôi miếu nhỏ. Trải qua các thời kỳ lịch sử, khi điều kiện cho phép, đình đã được xây dựng.

Về niên đại, đình Quế Lâm cũng như nhiều ngôi đình trong tổng Đạo Kỷ trước đây, có thể được xây vào cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX, cách ngày nay trên dưới 300 năm.

Đình xưa làm bằng gỗ lim, chạm trổ rất tinh vi, thể hiện tính thẩm mỹ hết sức tinh xảo của người Việt, với một hậu cung là nơi thờ thành hoàng làng, ở giữa là ba gian, hai bên là hai dẫu, bao quanh bằng tường gạch.

Trải những biến cố của lịch sử và quy luật khắc nghiệt của thời gian, ngôi đình xưa xuống cấp. Đến giữa thập niên 60 của thế kỷ XX, đình Quế Lâm và chùa Phù Long bị phá dỡ. Việc cúng lễ các bậc phúc thần - thành hoàng làng cũng vì thế mà đứt đoạn.

Ngôi đình cổ kính đã chứng kiến bao thăng trầm của làng, của nước trải hàng trăm năm, diễn ra trên mảnh đất Quế Lâm này - một nơi tôn nghiêm, linh thiêng, bị triệt giải. Điều đó, khiến những ai yêu thương những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc không khỏi lo buồn, trăn trở. Mỗi khi ngang qua nơi xa xưa có ngôi đình làng uy nghiêm từng tọa lạc, người dân trong làng đều đau đáu nỗi niềm.

Sau rất nhiều lần họp bàn cách khôi phục ngôi đình làng để tiếp nối việc làm ý nghĩa vừa giữ gìn các giá trị văn hóa truyền thống, vừa có chốn có nơi tri ân công đức các bậc tiền nhân, đến ngày 31 tháng 10 năm 2012, theo Quyết định số 1681/QĐ-UBND của UBND huyện Sông Lô, đình Quế Lâm chính thức được phép phục dựng.

Sau 19 tháng 7 ngày, tính từ đầu giờ Thìn ngày 17 tháng 8 năm Quý Tỵ   (21/9/2013), với 500 công lao động và hơn 719 triệu đồng (từ sự hưng tâm của dân làng và những nhà hảo tâm) đến năm 2015, đình Quế Lâm được hoàn mãn việc xây dựng, uy nghi tọa lạc trên nền đất cũ theo nguyên mẫu ngôi đình cổ.

Vào đúng ngày giỗ Tổ Hùng Vương - mùng 10 tháng Ba năm Ất Mùi (24/4/2015) - lễ khánh thành đình đã được tổ chức rất trang trọng trong không khí vui mừng, phấn khởi của người dân.

Vậy là, nơi phụng thờ các vị thành hoàng làng đã được phục dựng, khang trang, linh diệu, dân làng lại có điểm tựa đời sống tâm linh, có nơi để hương khói thờ phụng, tôn kính tưởng nhớ công ơn các bậc tiền nhân có công lao với dân với nước. Con cháu đi xa trở về, được chiêm bái người xưa, chiêm ngưỡng ngôi đình - nơi lưu giữ hồn cốt làng quê thương nhớ của mình.

Công đức các vị thành hoàng làng là nguồn ánh sáng trí huệ, từ  tâm, luôn tỏa sáng giúp con người biết lánh ác, làm hiền, xây đắp nền đạo đức....Và như vậy người dân Quế Lâm đã có chốn gửi gắm lòng biết ơn với quá khứ oanh liệt, đẹp tựa huyền sử của dân tộc. Đó cũng là chất nhân văn thấm đẫm của đất và người Quế Lâm.

Đình Quế Lâm, xã Đồng Quế, huyện Sông Lô đã được Ủy ban nhân dân tỉnh Vĩnh Phúc xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh theo quyết định số: 144/QĐ-UBND ngày 21 tháng 01 năm 2020. Sáng ngày 02/01/2021, Đình Quế Lâm xã Đồng Quế tổ chức đón nhận Bằng Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh.

Lê Nhung