Xã Cổ Bi nằm ven sông Đuống, nay thuộc huyện Gia Lâm, Thành phố Hà Nội. Cổ Bi từng là nơi đóng đại bản doanh của quân đội các triều đại: Hai Bà Trưng, nhà Tiền Lý, nhà Ngô, nhà Trần, nhà Lê. Chúa Trịnh Cương cho xây hành cung đặt tên là phủ Kim Thành, định cho dời đô về đây. Đại Việt sử ký toàn thư viết Cổ Bi thời vua Hùng thuộc bộ Vũ Ninh. Đến thời Lý thuộc đất Long Biên, phủ Thuận Đức; thời Trần thuộc lộ Bắc Giang, phủ Thuận An, đạo Diên Bắc; thời Lê thuộc trấn Kinh Bắc; thời Nguyễn thuộc tỉnh Bắc Ninh.

Cổng đình Thôn Vàng. Photo ©NCCông 2022

Lược sử

Đình Thôn Vàng có từ thời Lê trung hưng, trong hậu cung thờ Dương Võ đại vương một vị thần vốn là tướng của Hùng Vương, thường hiển linh giúp nước chống giặc và được đời sau suy tôn là “Đô Hồ Dương Võ Phù Tộ Đại Vương”.

Khi dẹp xong giặc Nhị vua Hai Bà Trưng đã gia phong cho thần mỹ tự "Trung quốc hùng trấn uy linh ngưng hưu chi thần".

Tương truyền sau khi khởi nghĩa Nhị vua Hai Bà Trưng dẫn quân đến trang Cổ Bi và nghỉ lại đó. Đêm mồng 10 tháng 3 Vua Bà mơ thấy có một ông già mũ áo chỉnh tề, hình dung kỳ dị tiến lại, xưng là Linh thần và nói ”Ta vốn là tướng của Hùng Vương, chịu mệnh trấn giữ đất này. Nay gặp đại quân làm việc nghĩa, ta xin trợ giúp”.

Sớm hôm sau tỉnh dậy Vua Bà làm lễ tạ thần rồi tiến quân vây thành Luy Lâu, buộc thái thú Tô Định tháo chạy về nước. Dẹp xong giặc, Vua Bà ban sắc phong thần là “Trung quốc hùng trấn uy linh ngưng hưu chi thần”. Năm Thiên Phúc, vua Lê Hoàn phong bản cảnh thành hoàng là “Đức bác bộ hộ quốc đại vương”.

Sân đình Thôn Vàng. Photo ©NCCông 2022

Kiến trúc

Đình nhìn qua sân và bình phong ra cổng ngũ môn ở phía tây nam, bên trái là nhà tả vu 8 gian giáp với ao đình. Toà đại đình 5 gian 2 dĩ, đầu hồi bít đốc tay ngai, bờ nóc đắp hình rồng. Các bộ vì kiểu “chồng rường giá chiêng” 4 hàng chân cột ở gian giữa được kê đá tảng, 4 đầu dư chạm rồng mang phong cách cuối Lê, đầu Nguyễn. Các bức cốn trong và ngoài được chạm cầu kỳ với đề tài tứ linh, hoa lá, trúc diều, hòm sách, cá hoá rồng…

Sau đó là toà trung đường 2 tầng 8 mái, 8 đầu đao cong, cổ diềm chấn song con tiện, bờ nóc chạy thẳng. Liền kề là toà hậu cung 3 gian, bờ nóc đắp hình rồng gắn men sứ chầu mặt trời lửa. Sát bờ giải đắp hai con nghê. Giữa 2 lớp mái có trang trí rồng, bờ giải xây giật 4 cấp.

Giữa gian hậu cung là một bệ lớn trên đặt khám thờ, trong có long ngai bài vị, hai bên đặt 2 ban thờ nhỏ. Trang trí của hậu cung chủ yếu tập trung ở hai cốn hồi với các đề tài rồng và hoa lá cách điệu. Toàn bộ đình đều lợp ngói vảy hến.

Đại đình Thôn Vàng. Photo ©NCCông 2022

Di sản

Đình Thôn Vàng bảo lưu được nhiều cổ vật làm bằng chất liệu khác nhau như giấy, đồng, gỗ, bao gồm: 01 bản sao thần phả gốc do Hàn lâm viện Đại học sĩ Nguyễn Bính phụng soạn; 01 sắc niên hiệu Khải Định 9 (1924) về việc cho phép Thôn Vàng được thờ phụng bản cảnh thành hoàng; 01 bộ bát bửu, 02 ngựa gỗ, hạc gỗ, long ngai bài vị, kiệu bát cống, 01 bộ cửa võng, hoành phi…

Hằng năm, nhân dân sở tại tổ chức lễ hội tưởng nhớ vị thành hoàng làng. Ngày 24 tháng giêng sửa lễ, khép ấn. Mồng 5 tháng 2 sửa sang bao sái, mồng 6 làm lễ rước nước, mồng 7 là chính hội mùa xuân. Mồng 10 tháng 3 là lễ giỗ. Ngày 14 tháng 8 mở hội mùa thu.

Tả mạc đình Thôn Vàng. Photo ©NCCông 2022

 

 

Hậu cung đình thôn Vàng - Đền Miếu Việt

Năm 1995, đình và chùa Thôn Vàng đã được Bộ Văn hoá và Thông tin xếp hạng là Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia

Các triều đại đều ban sắc phong đặt mỹ tự:

Năm Thiên Phúc thời Lê Đại Hành gia phong cho bản thành hoàng "Đức bác bộ hộ quốc đại vương".

Thời Trần, Trần Quốc Tuấn cũng đến cầu đảo tại Đền, bình xong giặc Nguyên, vua Trần gia phong "Linh ứng anh thiết hiển hưu trợ thuận đại vương".

Vua Lê gia phong " Phổ tế cương nghị anh linh".

Thời Lê Cảnh Hưng gia phong "Diên hy tích khảnh".

Thời Cảnh Thịnh gia phong "Dực chính khai bình".

Thời Nguyễn gia phong "Âm phù linh ứng dực bảo trung hưng".

Bia nay ghi ... theo cuốn Trưng Nữ Vương Triều âm phù Nhất Vị của Bộ Lễ. Nước Việt xưa ... từ đời Hùng Vương, Kinh Dương Vương lấy đất là Hoan Châu lập đền thờ miếu mạo. Ở Nghĩa Lĩnh Tái lập Đất nước, xưng là Lạc Long Quân, lấy tiên nữ trú ngụ ở đỉnh Nghĩa Lĩnh, nơi có mây ngũ sắc chiếu rọi tên là Âu Cơ ...

Trưng Nữ lại mật cáo với thần núi Tản Viên ... lập đàn cúng tế ... Nơi đền làng Vàng xưa sát bờ sông tương truyền Nhị vua Hai Bà Trưng lập đàn tế, đến thời Tự Đức do lụt lội phải di chuyển đến chỗ hiện nay.