Nét đẹp thiên nhiên núi Hoàng Xá

Xưa kia vùng xứ Đoài nổi tiếng với “Thập lục đại danh sơn” (16 ngọn núi nổi tiếng), tại xã Hoàng Xá có một trong 16 ngọn đặc biệt, đây là một ngọn núi đá vôi, chạy theo hình cánh cung từ phía Đông Bắc, vòng qua phía Tây và kết thúc tại phía Đông Nam, lòng cánh cung quay về hướng Đông. Động Hoàng Xá nằm ở chân núi, tại phần trung tâm cánh cung.

Động Hoàng Xá là một trong những động đặc biệt ở vùng xứ Đoài xưa. Đây là một động thủng, từ vị trí đỉnh núi có một vài khe hở lấy ánh sáng trực tiếp từ tự nhiên để chiếu sáng cho phía dưới lòng động. Động có dáng kiểu vòm, từ vị trí nền động lên tới vòm cao khoảng 25m, lòng động có diện tích khoảng hơn 200m². Động Hoàng Xá gồm có 2 cửa nằm đối diện nhau, được thông qua nhau bởi cửa ngách ở trong lòng hang. Cửa chính quay hướng Đông, cửa phụ quay hướng Tây.

Biển di tích Cách mạng động Hoàng Xá.

Trước cửa động Hoàng Xá hiện còn 3 tháp mộ được xây bằng gạch và đá, trên đó khắc những chữ Hán. Trong lòng động còn có những cột thạch nhũ, mang những nét hoang sơ, tự nhiên đặc biệt, tạo thành nhiều hình khối, dải khác nhau, mang những nét riêng biệt khiến người nhìn có thể tưởng tượng ra nhiều hình thù khác nhau.

Không chỉ có động Hoàng Xá, trong cụm núi Hoàng Xá còn bao gồm nhiều di tích như: Đền Thượng (hay còn gọi là đền Tử Đồng Đế Quân), đền có kiến trúc 3 gian, nơi đây thờ Văn Xương Đế Quân trên đỉnh núi. Phần chân núi Hoàng Xá là vị trí của hồ nước xanh mát, giữa hồ là nhà thủy đình. Nhà thủy đình giữa hồ Hoàng Xá mang đặc trưng của kiến trúc dân gian Bắc bộ gồm 2 tầng cổ diêm với 8 mái dốc và 8 đầu đao cong vút tạo nét hài hòa, uyển chuyển cho kiến trúc của thủy đình.

Những câu chuyện lịch sử

Cao Bá Quát (1808 - 1855) từng làm giáo thụ tại phủ Quốc Oai, ông thấy được vẻ đẹp độc đáo của vùng đất Hoàng Xá nên đã đề 4 bài thơ trên vách núi Sài Sơn và ngày nay còn để lại bút tích trong lòng động. Chứng kiến cảnh đất nước lầm than dưới sự cai trị của nhà Nguyễn, tháng 12 năm 1854, ông chỉ huy nghĩa quân khởi nghĩa nổi dậy chống chính quyền nhà Nguyễn tại Mỹ Lương, tỉnh Sơn Tây (ngày nay là xã Mỹ Lương, huyện Chương Mỹ, Hà Nội). Nghĩa quân của Cao Bá Quát đã có một cuộc chiến khốc liệt với quân triều đình nhà Nguyễn do Lãnh binh Sơn Tây là Lê Thuận chỉ huy tại chân núi Hoàng Xá, trong trận chiến này Cao Bá Quát tử trận.

Trong lòng động Hoàng Xá còn lại nhiều bia ma nhai được đục trên vách động. Đặc biệt tại vị trí trung tâm của động Hoàng Xá còn lưu lại một bức tượng của Đông các Đại học sĩ Cao Xuân Dục (1843 - 1923). Cao Xuân Dục là một vị quan chính trực, yêu nước, ông từng giữ nhiều chức vụ khác nhau như Kinh lịch, Tri huyện, Án sát, Tổng đốc, Tổng tài, Thượng thư, Đông Các Đại học sĩ... Do bất đồng quan điểm với Trương Như Cương, ông không ký biểu dâng lên vua, sau đó ông bị giáng chức xuống làm Tri phủ Quốc Oai. Cảm kích tinh thần của Đại học sĩ Cao Xuân Dục nên sau khi ông mất, nhân dân Quốc Oai đã tạc tượng ông ở giữa động để thờ.

Căn cứ cách mạng động Hoàng Xá

Sau khi chế độ phong kiến sụp đổ, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được khai sinh, tuy nhiên cuối tháng 9 năm 1945 Pháp trở lại xâm lược nước ta, dưới sự lãnh đạo của Đảng, toàn quân và toàn dân đã tiếp tục hiệp đồng đánh đuổi thực dân. Tại khu vực núi Hoàng Xá từng diễn ra nhiều sự kiện quan trọng gắn liền với cuộc kháng chiến chống Pháp của nhân dân ta. Trước khi rút về Việt Bắc, đêm ngày mùng 2 rạng sáng ngày mùng 3.3.1947, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chủ trì cuộc họp Hội đồng Chính phủ và nghỉ ngơi tại động Hoàng Xá. Trong giai đoạn kháng chiến chống thực dân Pháp, động Hoàng Xá cũng từng là nơi ở của Cơ quan Ủy ban kháng chiến liên khu 2.

Ngày 12.4.1949, thực dân Pháp dùng 2.000 quân lính gồm lực lượng tăng thiết giáp, pháo binh và có thêm máy bay yểm trợ, càn quét khu vực núi và động Hoàng Xá. Trước tình thế quân địch tấn công liên tục và khốc liệt, đại đội 385 đã phối hợp cùng quân dân và du kích địa phương tổ chức phối hợp chống càn. Trong trận đánh này, giặc Pháp bị tiêu diệt và bắt sống rất nhiều, chính điều đó đã góp phần đẩy mạnh phong trào chiến đấu và nâng cao tinh thần yêu nước cho quân dân ta trong cuộc kháng chiến trường kỳ chống thực dân Pháp. Trong cuộc chiến đấu bảo vệ quê hương ấy, nhiều người con thân yêu của người mẹ Việt Nam nằm xuống. Nhằm tưởng nhớ ngày đau thương này cứ vào ngày Rằm tháng 3 Âm lịch, nhân dân địa phương lại tổ chức ngày giỗ trận. Sau này, nghĩa trang Liệt sĩ huyện Quốc Oai cũng được xây dựng phía trước mặt động Hoàng Xá.

Năm 1972, đế quốc Mỹ leo thang chiến tranh, đánh phá và ném bom miền Bắc, động Hoàng Xá đã được Chính phủ chọn làm địa điểm cất giữ ngân khố quốc gia. Tháng 12.1972, Đài Tiếng nói Việt Nam ở Mễ Trì bị phá hủy bởi bom B52 của Mỹ, ngay lập tức từ động Hoàng Xá, những thông tin thời sự về cuộc kháng chiến và những chỉ đạo của Trung ương Đảng vẫn liên tục được truyền tới nhân dân cả nước và cộng đồng quốc tế.

Chỉ cách trung tâm thành phố Hà Nội khoảng 20km về phía Tây, với điều kiện giao thông thuận lợi, động Hoàng Xá là điểm đến lý tưởng cho du khách trong và ngoài nước. Đến với động Hoàng Xá không chỉ là nơi thăm quan thắng cảnh xứ Đoài, nơi đây còn cho du khách có thêm những câu chuyện lịch sử thú vị, là một “địa chỉ đỏ” cho thế hệ trẻ có thêm những hiểu biết về lịch sử đấu tranh đau thương của quân và dân ta.