Đường vào hang Cát Đùn là con suối cạn nhỏ

Hang Cát Đùn thuộc thôn Mai Phương, xã Gia Hưng. Đây là điểm cuối, điểm cao nhất phía Tây Bắc của huyện Gia Viễn (cũ) giáp với tỉnh Hoà Bình (cũ) nay là tỉnh Phú Thọ.

Phía trên cửa hang là đền Cát Đùn ẩn mình trong rừng cây rậm rạp, thờ Chúa Sơn Lâm và Đức Cao Sơn Thành Hoàng. Nơi đây hiện lưu giữ nhiều cổ vật có giá trị văn hoá, đặc biệt là bộ cổ vật “Khiết Đùn Từ 36 quẻ” viết bằng chữ Hán Nôm, khắc trên gỗ Thị, niên hiệu Bảo Đại Ngũ Niên.

Phía trên cửa hang Cát Đùn là đền Cát Đùn, thờ Chúa Sơn Lâm và Đức Cao Sơn Thành Hoàng

Phía trước cửa hang Cát Đùn là dòng suối cạn, con suối cạn này chạy men theo chân dãy núi Thung Chén. Dòng suối chỉ có nước vào mùa mưa. Đoạn suối trước cửa hang và dưới lòng suối là cát vàng dày kín.

Cát đổ ra tạo thành những bãi cát to, có diện tích khoảng 25m chiều dài và 15m chiều rộng. Người dân trong vùng còn truyền lại câu phương ngữ: “Tháng 8 đùn ra, tháng 3 đùn vào” - tức là cứ vào tháng 8 (âm lịch) hàng năm thì cát trong hang lại đùn ra ngoài cửa hang, vào tháng 3 (âm lịch) năm sau phần lớn những khối cát đó lại chảy ngược trở lại hang.

Cửa hang Cát Đùn

Theo kinh nghiệm đúc kết của các cụ cao niên trong vùng truyền lại, nếu năm nào cát đùn ra trước cửa hang tạo thành từng những đụn to, cát vàng, sạch giống như hình “đống rơm” thì năm đó sẽ có một mùa bội thu.

Còn nếu năm nào cát đùn ra có nhiều đống nhỏ, màu đen thì sẽ xảy ra dịch bệnh. Hoặc cát đùn ra thành từng dải cát dài, nhìn giống như “bờ đê chắn sóng” hoặc giống hình “đê vỡ” thì năm đó mưa to, lũ lụt...

"Vũ điệu" của cát ở hang Cát Đùn diễn ra 2 lần đùn ra và chảy ngược vào trong diễn ra suốt nhiều năm qua vẫn là bí ẩn

Hiện tượng cát đùn ra, đùn vào trong hang dù đã xuất hiện trong suốt nhiều năm qua, nhưng đến nay vẫn là một bí ẩn cần những chuyên gia và các nhà khoa học nghiên cứu, tìm ra lời giải.

Hang Cát Đùn có 2 cửa, cửa thứ nhất quay hướng Tây Nam, nằm sát chân núi, cửa rộng từ 4-5m. Đây là cửa cát trong hang đùn ra, thu vào. Cửa thứ 2 quay hướng Tây, cách cửa thứ nhất khoảng 30m về phía Tây Bắc, nằm cao hơn chân núi khoảng 8m.

Lễ hội đền Cát Đùn diễn ra ngày 15/01 (âm lịch) hàng năm

Hang có độ dài khoảng 250m, chiều rộng từ 3-15m, vòm cao từ 2-20m. Lòng hang như một dòng suối, xuôi thoai thoải theo hướng Đông. Hang được chia làm 4 khoang, mỗi khoang lại có vô số những khối nhũ đá, măng đá kích cỡ to nhỏ khác nhau chen chúc rủ xuống.

Bên vách hang các dải nhũ to, nhỏ mang hình cây bóng lá, phía trên vòm trần lồi lõm có lác đác nhũ, các cụm nhũ buông xuống không đồng đều so le lệch góc. Đặc biệt, ở trong lòng các khoang đều có những hồ nước nhỏ, trong đó hồ nước ở khoang thứ 4 có diện tích khá rộng, mực nước sâu không nhìn thấy đáy. Đây chính là miệng của mạch nước ngầm từ lòng hang dâng lên, nước không bao giờ cạn.

Hàng năm, cứ vào ngày 15/01 (âm lịch) Lễ hội đền Cát Đùn chính thức được diễn ra, thu hút nhân dân và du khách thập phương đến chiêm bái, dâng hương tưởng nhớ, tri ân công đức của các vị thần đối với cộng đồng, dân làng cũng như tìm hiểu bí ẩn hang Cát Đùn.

Anh Tú

Báo Văn hóa - baovanhoa.vn - Đăng ngày 13/01/2026