Sử liệu ghi lại rằng, xưa kia nữ tướng Lê Ngọc Trinh đã cùng Hai Bà Trưng dựng cờ khởi nghĩa đánh thắng giặc Đông Hán. Với nhiều chiến công hiển hách, bà được Nhị vua Hai Bà Trưng ban chức Đại tướng quân và phong tặng tám chữ Vàng “Quần thoa hào kiệt, dũng lược tuyệt trần”.

Nữ tướng Lê Ngọc Trinh là con gái thứ hai của ông bà Lê Hoàn, Nguyễn Thị Tần, người làng Lũng Ngoại - xưa gọi là Lũng Ngòi. Ông bà sinh được hai con gái, đặt tên cho cô chị là Ngọc Thanh, cô em là Ngọc Trinh, tục gọi là Ả Chàng và Ả Chạ.

Ả Chạ là cô gái thông minh, văn võ song toàn, có tài bắn cung nỏ, thành thạo việc điều binh, được mọi người, nhất là các thanh niên cùng trang lứa tin phục.

Bấy giờ Giặc Đông Hán đang thống trị đất nước, thái thú Tô Định tham tàn bạo ngược bóc lột, tàn sát nhân dân, trong nước trăm họ lầm than. Căm thù giặc, nữ trung hào kiệt Ả Chạ bèn tập hợp những người cùng trí hướng, dấy binh khởi nghĩa ở vùng Lũng Ngòi. Nghĩa quân đã đánh cướp được một đoàn thuyền lương của quân Hán, chém đầu tướng giặc là Lưu Ứng Khâm.

Năm 40, Nhị chúa Hai Bà Trưng dấy cờ khởi nghĩa ở Hát Môn, Ả Chạ đem nghĩa binh đến theo, được phong làm Nội thị Tả tướng quân, vừa cầm binh quyền vừa tham gia bày mưu kế đánh địch. Đạo binh của tướng quân Lê Ngọc Trinh mang cờ thêu chim phượng làm cờ hiệu của chủ soái.

Khởi nghĩa thắng lợi, Trưng Trắc xưng vương, bắt tay vào xây dựng chính quyền tự chủ, phong thưởng cho các tướng lĩnh có công lao. Ả Chạ được sắc phong làĐại tướng quân, Ngọc Phượng công chúa, ban cho 8 chữ “Quần thoa hào kiệt, dũng lược tuyệt trần”.

Trưng Vương cho Ả Chạ về quê xây dựng cung sở ở Đàm Luân. Sau một năm làm quan, Ả Chạ xin về thờ cúng tổ tiên, chăm phần hương khói cha mẹ hiền. Đến năm 42, giặc Đông Hán lại xâm lược đất nước ta. Giao chiến diễn ra ác liệt, nữ tưỡng Lê Thị Ngọc Trinh buộc phải đưa tàn binh về quê hương kháng chiến, quân Hán do tưỡng Lưu Long chỉ huy vây hãm Đàm Luân. Đạo nghĩa binh của nữ tướng Lê Thị Ngọc Trinh cố sức phá vây nhưng không thành. Binh cùng lực kiệt, nữ tướng Lê Thị Ngọc Trinh đã gieo mình xuống đầm sen tuẫn tiết.

Theo thần phả, nữ tướng Lê Thị Ngọc Trinh tức Ả Chạ sinh ngày 10 tháng 9 năm Canh Thìn (năm 20), mất ngày 4 tháng Giêng năm Quý Mão (năm 43).

Sau khi bà hóa, nhân dân trong làng vô cùng thương tiếc đã lập miếu thờ ngay bên dòng sông quê hương. Sau này ba thôn khác cũng thờ vọng bà trong đình. Hàng năm, đúng ngày mùng 10 tháng 9 âm lịch, nhân dân trong xã và bà con xa quê hương đang làm ăn và sinh sống tại các vùng miền trong cả nước hội tụ về di tích Đền Ngòi và 3 ngôi đình trong xã để dâng hương thành kính, tri ân, tưởng nhớ công ơn của Thánh mẫu Lê Ngọc Trinh.

Đền Ngòi tọa lạc trên một thế đất rộng và cao, trong khuôn viên đền có nhiều những cây cổ thụ. Trước đền là sông Phan, trước đây đoạn sông này chảy nối với sông Hồng. Đền mới được trung tu tôn tạo, có bố cục kiểu chữ Đinh, bao gồm tòa Tiền tế 3 gian và Hậu cung 3 gian. Trong Hậu cung có gác lửng, bên trong là khám thờ, ngai thờ và tượng thờ Nữ tướng Lê Thị Ngọc Trinh. Trước đền có 2 cây đại có tuổi đời hàng trăm năm.

Lễ hội Đền Ngòi hàng năm được tổ chức 2 lần là những ngày đầu xuân năm mới từ ngày mùng 4 đến ngày mùng 7 tháng Giêng và ngày mùng 9, mùng 10 tháng 9 âm lịch.

Trong phần hội người dân tổ chức rước kiệu và trò "Hú đáo". Đó là một nghi thức "sự thần", liên quan đến nữ tướng Lê Ngọc Trinh. Theo truyền thuyết, khi bị giặc vây hãm, Ả Chạ đã dùng dải đai bao lưng buộc đá để đánh giặc. Sau hòn đá rơi về địa phận thôn Lũng Ngoại nên Lũng Ngoại có trò chơi dân gian “Hú đáo”, còn dải đai bao lưng bay về địa phận thôn Hòa Loan nên Hòa Loan có trò kéo co.

Đến Lũng Hoà người dân và khách thập phương còn có dịp thưởng thức đặc sản làm xiêu lòng người bởi hương vị riêng biệt đó là bánh Ngoã. Nghe cái tên bánh, không ít người thấy lạ. Tuy nhiên, chính điều đó, lại làm nên sức hút và ấn tượng để nó trở thành đặc sản nổi tiếng của vùng đất này.

Nguồn: Đài phát thanh và truyền hình Phú Thọ