Đàm Thận Huy là một vị quan lớn dưới triều Lê-Mạc. Ông đã có nhiều công lớn với dân, với nước, được sử sách ghi nhận trong nỗ lực chống lại nhà Mạc. Khi Đàm Thận Huy mất, hai người con của ông là Đàm Dung Hoa và Đàm Quế Hoa tiếp tục lãnh đạo nghĩa binh chống lại nhà Mạc thêm 3 ngày nữa. Khi rút lui đến bản Diễn, xã Tam Tiến, nghĩa binh tan tác, tử trận hầu hết, hai cô đành trẫm mình xuống dòng sông Sỏi để bảo toàn danh tiết.

Tưởng nhớ công ơn hai bà, người dân địa phương đã lập đền thờ. Sau lại dựng thêm một ngôi chùa, gọi là chùa Hoài Âm phía sau đền để cầu báo ân đức và lưu giữ tiếng thơm của hai cô gái họ Đàm, đã hy sinh anh dũng ở vùng đất này.

Đền Cầu Khoai là một trong số nhiều điểm căn cứ của nghĩa quân, ghi dấu nhiều sự kiện lịch sử gắn liền với cuộc khởi nghĩa Yên Thế do Hoàng Hoa Thám lãnh đạo. Quần thể di tích còn nằm trong vùng do nghĩa quân Yên Thế kiểm soát, xung quanh khu vực đền là hệ thống đồn lũy. Tại vùng đất này, nghĩa quân Yên Thế đã có nhiều trận chiến ác liệt với thực dân Pháp, nghĩa quân tiêu diệt nhiều sinh lực địch.

Cả vùng đất Tam Hiệp là địa phận hoạt động của nghĩa quân Yên Thế do Hoàng Hoa Thám chỉ huy cùng các tướng lĩnh như Cả Trọng, Cả Dinh, Cả Huỳnh... Nhiều trận đánh ở vùng đất này đã được ghi vào lịch sử như trận Đồn Hòn, Trại Tre, Đồn Hom, đồn Hang Sọ.

Nhân dân nơi đây đã cung cấp lương thực, thực phẩm và nhân lực cho căn cứ đồn Hom, giúp nghĩa quân Yên Thế đánh bại cuộc tấn công quy mô lớn của thực dân Pháp lên Yên Thế ngày 23/5/1892.

Đền Cầu Khoai được xây dựng vào năm 1524 và trải qua nhiều lần trùng tu tôn tạo. Đền Cầu Khoai nhìn ra quốc lộ 17 bên kia là khu căn cứ đồn Hom của nghĩa quân Yên Thế.

Quần thể di tích gồm: Cổng đền, khu sân vườn, chính đền và chùa Hoài Âm. Chính đền có kiến trúc kiểu chữ đinh, gồm tòa Tiền tế và Hậu cung. Trong hậu cung bày hương án, tượng thờ 2 cô và các thị nữ hầu cận. Phía sau ngôi đền là chùa Hoài Âm được nhân dân địa phương xây dựng với ý nghĩa cầu báo ân đức và cầu mong hai nữ nghĩa sĩ họ Đàm được Phật che chở.

Ngôi chùa có bình đồ kiến trúc hình chữ đinh gồm tòa tiền đường và tòa thượng điện.  Chùa thờ Phật theo phái Bắc Tông.

Đền Cầu Khoai

Lễ hội đền Cầu Khoai

Chùa Hoài Âm

Lễ hội hàng năm được tổ chức vào ngày 23, 24, 25 tháng Giêng âm lịch. Buổi sáng ngày 23 nhân dân địa phương rước kiệu từ đền Cầu Khoai lên chùa Diễn, rồi lại rước xuống chùa Lèo. Phần Lễ là các nghi thức dâng hương tế tự, phần Hội được tổ chức với nhiều hoạt động văn hóa, thể thao, các trò chơi dân gian mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc.

Di tích đền Cầu Khoai là một trong 23 di tích và cụm di tích thuộc Hệ thống di tích lịch sử Những địa điểm khởi nghĩa Yên Thế ở Bắc Giang được Thủ tướng Chính phủ ra Quyết định số 548/QĐ-TTg ngày 10/5/2012 xếp hạng là Di tích quốc gia đặc biệt./.

Nguồn: Du lịch Bắc Ninh