Trò thi nấu cơm trong lễ hội (nguồn Internet)

Ba làng Ngang nằm dọc theo một sườn núi hình con Rồng. Làng Ngang Kiều ở phần đầu Rồng nên xưa nay cuộc sống phóng khoáng. Ngang Na ở giữa thuộc phần bụng Rồng nên không bao giờ sợ đói. Ngang Nội ở phần đuôi Rồng nên nước cuối nguồn không được trong vì thế mà xưa người dân dễ bị đau mắt...

Ba làng Ngang cùng phụng thờ hai vị tướng Hùng Long và Hùng Sơn làm Thành hoàng. Qua các nguồn tư liệu, thần tích, thần phả và người dân địa phương truyền lại, từ thủa xa xưa, thời vua Hùng thứ 6, hai vị tướng Hùng Long và Hùng Sơn đã nhìn ra thế long mạch đắc địa nên quyết định đóng đồn lập trại tại đây. Hai vị tướng sau đó phò tá Thánh Gióng đánh thắng giặc Ân xâm lược từ buổi bình minh lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc ta. Không chỉ có công đánh giặc Ân mà hai vị tướng còn lập ấp, mở làng và dạy dân canh tác, sản xuất nông nghiệp, trồng các loại rau quả. 

Mặc dù tôn thờ chung Thành hoàng làng nhưng không rõ từ bao giờ ba làng Ngang có quy ước mở hội vào ba ngày khác nhau. Làng Nội mở hội ngày 4 tháng Giêng, làng Kiều mở hội ngày 8/2 Âm lịch đến ngày 10/8 Âm lịch thì làng Na mở hội. Tương tuyền, ngày 4 tháng Giêng là ngày hai vị Thánh tiến quân đến vùng đất Hiên Ngang rồi lập đồn trại. Ngày 8/2 là ngày sinh hai vị tướng Hùng Long và Hùng Sơn và ngày 10/8 là ngày thiết yến hội binh cùng Thánh Gióng xuất quân đánh giặc Ân. Còn lại các ngày giỗ, ngày thắng trận khao thưởng binh sĩ... thì cả ba làng đều cúng tế tại đền, đình của mỗi làng.

Hàng năm, theo thông lệ, trước ngày diễn ra lễ hội của làng nào thì làng đó đến làm lễ rước đôi ngựa hồng và ngựa bạch từ Nghè Kiều về tế lễ tại đình của làng mở hội. Tương truyền, khi xưa ngài Hùng Long cưỡi ngựa hồng và Hùng Sơn cưỡi ngựa bạch để đánh trận nên người dân tổ chức lễ rước ngựa và kiệu Thánh. Lễ rước được cử hành trang trọng với ý nghĩa biểu dương sức mạnh và thể hiện sự gắn kết cộng đồng làng xã. Trong tiếng trống chiêng rộn ràng, đi đầu đoàn rước là đội múa lân rồng, cờ xí, cờ trận phấp phới, phường bát âm náo nhiệt. Kế tiếp là 10 ông quan đám làng Kiều-làng giữ ngựa, rồi đến 10 ông quan đám làng mở hội, tiếp theo là 10 ông quan đám làng còn lại. Trung tâm đoàn rước là kiệu Thành Hoàng rồi đến đôi ngựa, sau cùng là các bậc cao niên, đội nghi lễ, đại diện các tầng lớp nhân dân... Đôi ngựa được giữ lại ở đình của làng mở hội khoảng 3-5 ngày để làm lễ. Trước ngày chính hội, thanh niên trai tráng làng mở hội rước chóe xuống ao đình lấy nước rước về làm lễ mộc dục, tắm ngựa. Đến ngày chính hội, hội đồng bô lão, các cụ thượng và các giáp đinh trong làng mới lần lượt tổ chức tế lễ, ôn lại truyền thống đánh giặc của hai vị Thành Hoàng làng. Khi kết thúc lễ hội, làng mở hội lại rước đôi ngựa trả về dinh ở Nghè Kiều.

Những ngày diễn ra lễ hội có nhiều trò chơi dân gian độc đáo như: Thi nấu cơm, đồ xôi bằng lá cây trám, thi xếp hình theo chữ vua ban trong sắc phong, thi đấu trận giả giữa các nhóm thanh niên trai tráng được tuyển chọn để tái hiện lại không khí luyện quân của hai vị tướng... Sau này, có thêm các hoạt động múa lân rồng, thi chạy hóa trang (chạy Dó), thi đấu vật, đánh đu, bắt vịt dưới ao, đi thăng bằng trên cầu tre. Đặc biệt trong lễ hội còn có hát thướng Ca trù, hát Quan họ, hát chèo, chầu văn...

Lễ hội ba làng Ngang được người dân luôn trân trọng, gìn giữ - là một phần trong nét đẹp phẩm cách của con người văn hóa Bắc Ninh - Kinh Bắc.

Nguồn: Cổng thông tin điện tử tỉnh Bắc Ninh