Tại hội thảo quốc tế với chủ đề “Văn hóa dân gian ở Đông Nam Á - Âm nhạc và nghệ thuật biểu diễn trong nghi lễ”, tổ chức tại Thái Lan vào tháng 9/2005, những câu hát thờ Vua từng chỉ ngân lên trong không gian làng xã đã được giới thiệu trước đông đảo bạn bè và các nhà nghiên cứu văn hóa khu vực. Với các nghệ nhân, đó không chỉ là một chuyến đi xa, mà còn là lần đầu câu Xoan bước ra khỏi không gian quen thuộc để đến với bạn bè quốc tế.

Bước sang tuổi 76, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Xuân Hội hiện là trùm phường Xoan Kim Đức, Thủ từ Miếu Lãi Lèn.

Bốn nghệ nhân của phường Xoan Kim Đức (phường Vân Phú) - một trong bốn phường Xoan cổ của Đất Tổ Hùng Vương - vinh dự xuất ngoại năm ấy là các cụ: Lê Xuân Ngũ, Nguyễn Xuân Hội, Lê Thị Tú và Lê Thị Huệ. Chẳng riêng gì các cụ, đến giờ dân làng vẫn kháo nhau câu chuyện bốn người được theo đoàn công tác của tỉnh sang Thái Lan cả tuần trời. Thời điểm ấy, trong làng cũng đã có người xuất khẩu lao động sang một số nước, nhưng “đi công tác” bên xứ người lại là chuyện hoàn toàn khác, vinh dự lắm. Bao đời nay ở vùng quê ven đô này, làm gì có chuyện như vậy.

Được cán bộ về làm hộ chiếu, thông tin lịch trình, đưa đón ra sân bay, các cụ vừa mừng vừa lo. Trong bốn cụ, cụ Ngũ từng ngồi máy bay quân sự chuyển quân trong thời gian chiến đấu bên nước bạn Lào. Cụ bảo đi máy bay xóc lắm, sức vóc thanh niên ngày ấy mà còn nôn nao, bải hoải hết cả người, giờ tuổi cao, sức yếu, chắc không chịu nổi, cán bộ cứ cho các cụ đi tàu hỏa, ô tô thôi. Ai mà ngờ được máy bay thương mại giờ êm ái, tiện nghi đến thế. Hai lượt đi về, chẳng cụ nào thấy mệt mỏi, chỉ thấy háo hức, mong chuyến bay kéo dài thêm để có chuyện về kể với dân làng, hàng xóm.

Cả đời, ngoài chuyến xuất ngũ đi B đánh giặc của cụ Ngũ và cụ Hội, phần lớn thời gian các cụ chỉ quanh quẩn sau lũy tre làng. Tiếng là nghệ nhân, quen thuộc đến nằm lòng từng làn điệu Xoan cổ nhưng các cụ chỉ biểu diễn ở đình làng, với những khán giả là bà con thân thuộc. Đã ai nghĩ đến sẽ biểu diễn trên một sân khấu lớn, trước bao nhiêu máy quay, máy ảnh, đèn chớp liên tục đến lóa cả mắt và cơ man khán giả quốc tế. Các cụ run lắm! Lần lượt từng điệu Xoan vang lên, từ Dâng nhang, Giáo trống, Giáo pháo, Bỏ bộ... Cụ Hội đánh trống giữ nhịp, cụ Ngũ, cụ Tú, cụ Huệ lần lượt ra biểu diễn. Cũng chẳng biết quan khách quốc tế có hiểu, có cảm nhận được gì không, nhưng thấy họ vỗ tay cổ vũ nhiệt tình, các cụ cũng thở phào nhẹ nhõm vì đã hoàn thành nhiệm vụ được giao. 

Đến đêm tổng kết, nghe tên đoàn mình được xướng lên nhận thưởng, các cụ mừng ra mặt. Nghe người phiên dịch nhắc lại những lời khen của bạn bè quốc tế về loại hình di sản độc đáo đã tồn tại qua nhiều thế hệ của Việt Nam, các cụ càng vui. Hát thờ Vua mà! Các cụ nghĩ đơn giản câu hát của cha ông đã được trao truyền qua bao đời, hẳn bạn bè quốc tế cũng sẽ cảm nhận được cái hay, cái đẹp của Xoan.

Sau chuyến “xuất ngoại” của bốn nghệ nhân, các phường Xoan cổ trên địa bàn tỉnh có thêm nhiều hoạt động sôi nổi. Các học giả, nhà nghiên cứu liên tục tìm về. Phường Xoan được phục dựng, những công trình gắn với không gian diễn xướng Hát Xoan được đầu tư, tu bổ. Đặc biệt, Miếu Lãi Lèn - theo truyền thuyết là nơi phát tích của câu hát thờ Vua được đầu tư xây dựng. Các nghệ nhân liên tục được mời về tỉnh, xuôi Hà Nội để phục vụ các nhà nghiên cứu, góp tư liệu cho quá trình phục dựng, bảo tồn và hoàn thiện hồ sơ đề nghị UNESCO ghi danh Hát Xoan.

Ngày 24/11/2011, tại Hội nghị lần thứ 6 của Ủy ban liên Chính phủ về Bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO tổ chức tại Bali (Indonesia), Hát Xoan Phú Thọ được ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp của nhân loại. Sáu năm sau, ngày 8/12/2017, tại Hội nghị lần thứ 12, Ủy ban liên Chính phủ về Bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO chính thức chuyển Hát Xoan Phú Thọ từ Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp sang Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là trường hợp đầu tiên trên thế giới được UNESCO chuyển từ danh sách cần bảo vệ khẩn cấp sang danh sách đại diện của nhân loại.

Phường Xoan Kim Đức biểu diễn tại Miếu Lãi Lèn phục vụ du khách.

Phía sau những danh hiệu ấy là một hành trình dài của các thế hệ nghệ nhân, nhà nghiên cứu, cộng đồng và chính quyền địa phương trong việc gìn giữ, phục hồi và trao truyền di sản. Trong hành trình ấy, bốn nghệ nhân Kim Đức từng “xuất ngoại” năm nào cũng có những đóng góp quan trọng.

Cả đời gắn bó, tận tâm tận lực với câu hát trao truyền của tổ tiên, các cụ Lê Xuân Ngũ, Nguyễn Xuân Hội, Lê Thị Tú và Lê Thị Huệ đã trực tiếp truyền dạy Hát Xoan cho hàng nghìn người ở nhiều địa phương trong tỉnh. Những đóng góp ấy được ghi nhận bằng những danh hiệu cao quý: Nghệ nhân dân gian Việt Nam, Nghệ nhân Hát Xoan Phú Thọ, Nghệ nhân Ưu tú, Nghệ nhân Nhân dân cùng nhiều Giấy khen, Bằng khen của các cấp, các ngành.

Được tín nhiệm bầu làm trùm phường Xoan Kim Đức trong nhiều năm, năm 2023, cụ Lê Xuân Ngũ qua đời ở tuổi 83. Trước đó gần chục năm, cụ Lê Thị Tú cũng về với tổ tiên. Hai người từng cùng nhau sang Thái Lan năm nào giờ chỉ còn trong ký ức của dân làng và những người yêu Xoan.

Mấy năm gần đây, cụ Lê Thị Huệ (sinh năm 1940) sức khỏe ngày càng yếu. Dẫu vẫn có tên trong danh sách phường Xoan nhưng giọng ca luyến láy, những động tác uyển chuyển làm say lòng người năm nào chẳng còn có thể xuất hiện thường xuyên trong những ngày hội trên sân đình. Chỉ còn cụ Nguyễn Xuân Hội, dẫu cũng đã bước sang tuổi 76 vẫn miệt mài, gắng gượng với câu hát trao truyền của cha ông. Giữ chức trùm phường thay những người đàn anh đi trước, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Xuân Hội hiện còn được tín nhiệm bầu làm Thủ từ Miếu Lãi Lèn. Cụ vẫn thường xuyên chăm lo công việc của phường Xoan Kim Đức, cầm trống giữ nhịp, tham gia biểu diễn trong những dịp quan trọng và nhiệt tình hướng dẫn, chỉ bảo những thế hệ kế cận nặng tình với khúc môn đình.

Cụ Hội cười vui: “Cả đời gắn bó với câu Xoan. Giờ thấy câu hát của tổ tiên được nhân loại vinh danh, cộng đồng trân quý, mình vui và tự hào lắm. Giời còn cho khỏe mạnh ngày nào, tôi còn đóng góp công sức gìn giữ, lan tỏa các làn điệu Xoan để mai này về với tổ tiên sẽ không phải xấu hổ, tiếc nuối...”.

Có lẽ với người đã dành gần trọn đời cho câu hát của cha ông, điều mong mỏi nhất không phải là những danh hiệu đã được trao, mà là đến khi mình về với tổ tiên, câu Xoan vẫn còn vang lên trên những sân đình làng cổ.

Cẩm Ninh

Nguồn: Báo Phú Thọ