Lăng Quốc Hoa công chúa được khởi dựng từ lâu đời. Đến năm 1948, nhân dân địa phương đã xây dựng tường bao, sân gạch, cổng lăng, đắp tượng để di tích trở thành một khu lăng mộ nghiêm cẩn.

Những năm gần đây, dân làng cùng nhau công đức tiền của để tôn tạo thêm một số công trình, đặc biệt trong khuôn viên di tích còn lập một ngôi đền thờ nhỏ để di tích càng thêm khang trang và tôn nghiêm.

Nghi môn Lăng Quốc hoa công chúa.

Căn cứ vào bản thần tích, thần sắc kê khai năm 1938 và truyền khẩu nhân dân cho biết, công chúa Quốc Hoa là con gái vua Hùng, ngay từ nhỏ nàng đã tỏ ra thông minh, ham học hỏi, nên vua cha hết mực yêu quý. Khi trưởng thành, công chúa tuy là phận nữ nhưng thường hỏi han vua cha về các việc trong thiên hạ. Nàng xin vua cha được chu du thiên hạ, giấu thân phận là công chúa con vua và mang một hầu gái đi cùng, hòa mình vào cuộc sống nhân dân, cảm nhận cuộc sống và tình yêu quê hương đất nước. Đi đến đâu nàng đều được nhân dân yêu quý, trong lúc đi chu du nàng còn học được nhiều bài thuốc quý chữa cho nhân dân, nên nhân dân vô cùng là yêu quý nàng.

Nghi môn nội lăng gồm một cổng chính ở giữa, 2 bên là cổng phụ nhỏ hai bên.

Vào một ngày mùa đông khi công chúa đi đến cánh đồng Đông của làng Cổ Miếu, gặp phải trời mưa gió rét buốt, nàng bị lâm bệnh. Người hầu gái đã nhờ nhân dân nơi đây chăm sóc cho công chúa rồi quay về kinh báo cho vua cha. Mặc dù được nhân dân chăm sóc chu đáo nhưng nàng không qua khỏi và mất ngày 18 tháng 11.

Chờ vài ngày mà không thấy cô hầu gái quay lại, nhân dân đã chôn cất công chúa lưng chừng núi Cửa Nghè và tương truyền nơi đó mối đã đùn lên thành linh mộ. Nhà vua thấy nơi linh mộ công chúa được đặt ở nơi thế đất đẹp, huyệt đại thâm thúy đã làm lễ để nàng được ở đây mãi mãi, ngài ban ruộng cho dân làng Cổ Miếu canh tác để quanh năm hương khói thờ phụng.

Khu linh mộ của Quốc Hoa công chúa.

Lăng Quốc Hoa công chúa được toạ lạc ở lưng chừng núi Cửa Nghè, trên một thế đất đẹp. Di tích tựa vào núi, mặt quay về phía Đông - Nam. Trong khuôn viên lăng có nhiều cây cổ thụ và xung quanh là đồi thông quanh năm xanh tốt. Tổng thể các công trình kiến trúc của lăng được tọa lạc trên ba cấp nền có độ cao dần theo độ dốc của sườn núi.
 

Ngôi đền thờ Quốc Hoa công chúa.

Cấp nền thứ nhất là khu cổng lăng gồm một cổng chính ở giữa, 2 bên là cổng phụ nhỏ hai bên. Giữa cổng có các cột trụ lớn theo kiểu cột trụ lồng đèn, cổng được làm theo kiểu hai tầng tám mái đao cong, trên đỉnh đắp “Lưỡng long chầu mặt nguyệt”, hai bên đắp phượng chầu, phía ngoài cổng trang trí đề tài tứ quý. Phía trước cổng có hàng chữ hán lớn “Vạn cổ anh linh”. Trên các cột trụ lồng đèn đều có các câu đối bằng chữ Hán.

Gian chính điện của đền

Bộ Bát Bửu

Kiệu rồng và Long Đình

Từ cổng lăng đi qua một sân gạch có các cây cổ thụ lớn là đến cấp nền cao hơn khoảng 1m so với cấp nền thứ nhất. Đây là khu linh mộ của Quốc Hoa công chúa. Phía trước cũng có một cổng, hai bên là hai cột trụ lồng đèn, phía ngoài đắp tượng quan võ đứng trấn giữ, phía trong đắp hai hổ chầu. Qua sân gạch là đến bệ thờ đá, phía sau là linh mộ của Quốc Hoa công chúa, mộ hình tròn, phía ngoài xây kè bằng gạch gồm 5 cấp.

Các bức hoành phi

Các đạo sắc phong

Hai bên của lăng mộ có hai lối đi để lên cấp nền thứ ba là nơi có ngôi đền thờ. Đền thờ có kết cấu mặt bằng kiểu chữ Nhất gồm 3 gian 2 chái với 4 mái đao cong. Bộ khung gỗ liên kết với 6 hàng cột dọc và 4 hàng cột ngang. Bộ vì gian giữa kết cấu kiểu “Thượng giá chiêng, hạ kẻ chuyền”. Cửa được mở 3 gian giữa theo kiểu thượng song hạ bản. Phần mái lợp ngói, đỉnh nóc đắp “lưỡng long chầu nguyệt”. Đề tài trang trí rồng mây, hoa lá cách điệu tập trung trên bộ vì ván mê, đầu dư, bảy hiên.

Hậu cung và ngai thờ Quốc Hoa công chúa.

Quốc Hoa công chúa được nhân dân Cổ Miếu thờ làm thành hoàng làng, hàng năm từ ngày 18 tháng 11 (Âm lịch) là ngày giỗ của bà, nhân dân lại mở hội làng. Sáng ngày 18, làng tổ chức rước từ đình ra lăng rồi lại rước quay trở lại đình. Ngoài lễ hội chính, hàng năm vào ngày 8 tháng giêng dân làng cũng tổ chức tế lễ. Các ngày sự lệ trong năm nhân dân đều sắm sửa nghi lễ hương khói thờ phụng. Ngoài phần lễ còn phần hội với các trò chơi dân gian thu hút đông đảo nhân dân tham gia.

Trong khuôn viên lăng có nhiều cây cổ thụ và xung quanh là đồi thông quanh năm xanh tốt.

Lăng Quốc Hoa công chúa được xếp hạng Di tích lịch sử cấp tỉnh tại Quyết định số 1160/QĐ-UBND, ngày 30/8/2012.

Nguồn: Cổng thông tin điện tử tỉnh Bắc Ninh