Ngôi đền không chỉ là “bảo tàng” về giá trị kiến trúc nghệ thuật độc đáo mà còn là nơi lưu giữ nhiều giá trị di sản văn hóa phi vật thể của đồng bào các dân tộc Kinh, Tày, Nùng… ở vùng cửa rừng xưa.

Tuy là công trình kiến trúc mới được phục dựng lại năm 2018 nhưng đền Bà Chúa Then bảo lưu được nhiều nét kiến trúc cổ, độc đáo, có sự đan xen kiến trúc thời Lê (thế kỷ XVII - XVIII) và thời Nguyễn (thế kỷ XIX).

Theo dân gian, Chúa Then là vị nữ thần có tên là Bà Then Tiên Vương Thị Chân Nhân. Tín ngưỡng thờ Chúa Then là tín ngưỡng bản địa thờ thần trên rừng núi. Đối với người dân tộc thiểu số nơi đây, thờ Chúa Then cũng giống tín ngưỡng thờ các vị Sơn Lâm, Sơn Trang. Then hành nghề tạo phúc, cứu dân, nhiều dòng họ thờ thì gọi là Then Tổ, còn Bà Chúa Then được thờ ở đền.

Tương truyền dưới thời Lê, vua Lê Lợi khởi nghĩa đánh giặc Minh, khi qua vùng đất này đã được các vị thần linh âm phù giúp cho chiến thắng trận Chi Lăng - Xương Giang. Khi mở tiệc mừng công, nhớ tới công đức của các vị thần, vua bèn phong tặng và lập miếu từ thờ phụng. Đền Bà Chúa Then cũng là nơi đầu tiên phối thờ Chúa Then với Chúa Sơn Trang ở nơi cửa rừng.

Theo truyền thuyết, vào thời nhà Hậu Lê, đền Bà Chúa Then chỉ là một miếu nhỏ, nơi thờ cúng Tứ Phủ Công đồng và Bà chúa Then của người Nùng. Dần dần, ngôi miếu trở nên linh thiêng, nổi tiếng khắp vùng, thu hút đông đảo người dân Nùng, Tày đến cúng bái, dâng lễ.

Năm 2016, đền Bà Chúa Then được trùng tu, xây dựng lại với quy mô lớn hơn. Hiện nay, đền có 10 dãy nhà, trong đó có hai khu đền chính: đền Thụy Ứng thờ Nam Thiên Tứ Bất Tử, Đức Thánh Mẫu Liễu Hạnh và đền thờ các chúa Sơn Lâm, Sơn Trang, bà Chúa Then.

Đền nổi bật với kiến trúc cầu kỳ, đậm chất nghệ thuật cổ xưa và những tác phẩm điêu khắc, những mảng chạm khắc tinh xảo. Những mái đền cong vút in bóng xuống nền trời xanh biếc tạo nên một khung cảnh thanh bình, thơ mộng. Điểm nhấn của ngôi đền là những hàng cột gỗ lim to lớn, sừng sững dọc hiên. Cánh cửa đền được chạm trổ tỉ mỉ, chau chuốt, thể hiện bàn tay khéo léo, tài hoa của các nghệ nhân. Kiến trúc của đền mang đậm phong cách truyền thống của vùng đồng bằng Bắc Bộ, linh thiêng nhưng gần gũi và trang nghiêm.

Từ lâu, đền Bà Chúa Then là trung tâm sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng, nơi diễn ra nhiều nghi lễ phong tục gắn với làng xã từ xưa tới nay. Trong đó nổi bật là lễ hội truyền thống đền Bà Chúa Then - Lễ mở cửa rừng. Vào đêm ngày 10 tháng Giêng (Âm lịch), dân làng tập trung tại đền đốt đuốc làm lễ rước long ngai, bài vị, kiệu thánh Bà Chúa Then lên đền Cổ Ngựa (thôn Việt Hương) để tế hội đồng. Sau đó lại rước từ đền Cổ Ngựa về đền Bà Chúa Then để làm lễ mở cửa rừng.

Bên cạnh đó còn có lễ kỷ niệm ngày sinh của Bà Chúa Then được tổ chức ngày mùng 2 tháng 2 âm lịch. Nghi thức quan trọng nhất trong ngày này là lễ cúng Then và tiệc dâng văn, diễn xướng hầu Thánh tại đền. Tuy không phải là ngày hội quy mô lớn nhưng cũng hội tụ đông đảo người dân địa phương, con cháu dòng họ Then cùng các thầy Then trong vùng.

Tiệc hội đồng khao quân cũng là nghi lễ quan trọng, mang nhiều ý nghĩa tâm linh và giá trị lịch sử. Đây là dịp tưởng nhớ tới các vị thần thánh đã âm phù cho nghĩa quân Lam Sơn đánh thắng giặc Minh, đem lại hòa bình cho đất nước. Tiệc hội đồng khao quân từ ngày 19/9 đến 25/9 âm lịch hằng năm kết thúc tại đền Bà Chúa Then.

Ngôi đền được xây theo lối kiến trúc truyền thống của vùng đồng bằng Bắc Bộ, với những góc mái đền vút cong.

Theo lời người xưa truyền lại, đền Bà Chúa Then được xây dựng dưới thời nhà Hậu Lê chỉ là miếu nhỏ, có một lư hương cổ. Trong đền thờ Tứ Phủ Công đồng và Bà chúa Then (dân tộc Nùng). Cũng bởi vậy, bà con xung quanh chủ yếu là người dân Nùng, Tày thường xuyên đến miếu cúng bái, dâng lễ. Dần dần, nơi đây trở thành ngôi miếu linh thiêng nổi tiếng khắp vùng.

Vào năm 2016, đền Bà Chúa Then được trùng tu khang trang như hiện nay. Khu đền có tổng cộng 10 dãy nhà đền. Hai khu đền thờ chính là đền Thụy Ứng, thờ Nam Thiên Tứ Bất Tử, đức thánh mẫu Liễu Hạnh và đền thờ các chúa Sơn Lâm, Sơn Trang, bà Chúa Then.

Ban thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh, Tứ Phủ Công Đồng.

Ban thờ ông lớn Bảo Hà ở đền Chúa Then.

Trong tín ngưỡng dân gian, tục thờ cúng Chúa Then là loại hình nghệ thuật văn hóa hóa phi vật thể, có sức sống mãnh liệt trong đời sống cộng đồng các dân tộc Nùng, Thái và Tày. Tín ngưỡng thờ Chúa Then có ở nhiều nơi như: Bắc Giang, Lạng Sơn, Cao Bằng… Ảnh: Đền Chúa Then

Then có nghĩa là “thiên“, người Tày quan niệm chúa Then là đại diện cho thần tiên, cầu nối tâm linh. Thông qua Chúa Then, người dân có thể thỉnh cầu tới trời cao thấu hiểu ban cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cuộc sống ấm no...

Đền Chúa Then gây ấn tượng bởi phong cách kiến trúc tráng lệ, bề thế. Dọc các hiên đền là hàng cột gỗ Lim bằng cả người ôm, các cánh cửa đền được chạm trổ tỉ mỉ, với nhiều họa tiết, hoa văn cầu kì, công phu, bởi những đôi bàn tay khéo léo của các nghệ nhân.

Khuôn viên đền rợp cây xanh, có hồ cá rộng, với các tiểu cảnh non bộ nổi.

Những chiếc lồng đèn đỏ được treo khắp nơi, khiến không gian thêm phần thơ mộng.

Đền lợp ngói hài cổ, với những mái đầu đao cong vút, trên đỉnh là tượng lưỡng long chầu nguyệt.

Trong đền có trồng cây táo rất to.

Du khách có thể tản bộ vãn cảnh tại đền, cảm nhận sự an yên giữa không gian bình yên, thanh tịnh, sau một chặng đường xa hành trình tới thăm đền.

Chị Nguyễn Thị Oánh (40 tuổi, Hà Nội), lần đầu tiên thăm đền trong chuyến du xuân đầu năm 2024, chia sẻ: “Mình biết đến đền bà Chúa Then qua mạng xã hội, thấy đầu năm mọi người chia sẻ nhiều, đẹp quá nên mình tìm đến đền. Mình ấn tượng với cảnh sắc trong đền, mang vẻ đẹp cổ kính, uy nghiêm”.

Nhiều du khách thích thú chụp ảnh áo dài khi tới thăm đền bà Chúa Then.

Tới đền, du khách cần chấp hành các nội quy, quy định của nhà đền. Không sờ mó, làm xê dịch các vật dụng trong đền. Không xả rác thải bừa bãi, không cười nói to hay gây mất trật tự, ảnh hưởng đến sự tôn nghiêm trong đền.

Lễ hội Bà Chúa Then thường diễn ra từ ngày 9 đến 11 tháng 3 Âm lịch hàng năm. Dịp này sẽ có các nghi lễ như: Rước kiệu thánh, tế lễ, hầu đồng và trình diễn nghệ thuật hát Then, hóa vàng...

Nguồn: Báo Bắc Ninh, Báo Lao Động