Theo các thần tích và quan niệm trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tứ Phủ, Cô Bé Chí Mìu chính là hiện thân của Cô Bé Thượng Ngàn (vị Thánh Cô thuộc Nhạc Phủ). Cô là cô út trong Tứ Phủ Thánh Cô, thường theo hầu cận Mẫu Thượng Ngàn.

Tên gọi Chí Mìu không phải là danh xưng trong sắc phong, mà xuất phát từ chính địa danh bản làng nơi Cô hiển linh và ngự trị. Trong tâm thức dân gian, Cô là vị Tiên Cô xinh đẹp, thông minh, quyền phép vô biên, cai quản vùng rừng núi Lạng Giang, chuyên ban tài phát lộc và chữa bệnh cứu người.

Lịch sử hình thành ngôi đền gắn liền với những câu chuyện tâm linh kỳ bí mà người dân địa phương vẫn thường kể lại với lòng thành kính.

Từ ngôi miếu nhỏ: Trước năm 1995, nơi đây chỉ là một am miếu nhỏ đơn sơ với một bát hương cổ gốm vàng nâu có từ thời Nguyễn (thế kỷ 19), nằm khuất nẻo giữa rừng. Năm 1995, có người mới dâng tượng cô vào miếu. Hiện ngôi tượng này vẫn đang được thờ tại cung Cô Bé Thượng Ngàn của ngôi đền.

Giai thoại báo mộng: Tương truyền vào những năm 80 của thế kỷ trước, có một cô giáo trẻ không may mất sớm tại vùng này. Vong linh cô đã báo mộng cho một anh bộ đội phục viên để lập miếu thờ phụng chu đáo hơn. Từ đó, tiếng lành đồn xa, ai đến cầu gì cũng linh ứng lạ thường.

Điềm lành “Bướm Trắng”: Đến năm 2010, khi đền được đại trùng tu khang trang, những người thợ xây và dân làng thường xuyên chứng kiến một con bướm trắng rất lớn, đậu tĩnh lặng trên tường đền nhiều ngày liền. Mọi người tin rằng đó chính là hiện thân của Cô về giám sát việc xây dựng cung sở của mình.

Từ một am miếu nhỏ bé ngày nào, nhờ sự phát tâm công đức của du khách thập phương và những người đã được Cô ban lộc và làm ăn phát đạt quay lại tạ lễ, Đền Cô Bé Chí Mìu nay đã trở thành một quần thể bề thế, uy nghiêm giữa vùng đồi núi.

Quá trình xây dựng đền trải qua nhiều giai đoạn, từ ngôi miếu cổ sơ khai cho đến đợt đại trùng tu vào năm 2010 và những lần tôn tạo sau này. Mỗi viên gạch, mái ngói tại đây đều thấm đẫm lòng thành của hương khách hướng về cửa Cô.

Khuôn viên đền hiện nay được quy hoạch bài bản, phân chia thành các cung thờ trang nghiêm, tạo điều kiện thuận lợi cho việc hành lễ:

Cung Ngoài (Cung Công Đồng): Nơi thờ Ngũ Vị Tôn Quan và các ông Hoàng (Quan Hoàng Bảy, Quan Hoàng Mười, Quan Hoàng Bơ). Đây là nơi gia chủ trình lễ đầu tiên khi bước vào đền.

Cung Giữa (Cung Chính – Cung Cô Bé): Đây là nơi quan trọng nhất, thờ tượng Cô Bé Thượng Ngàn (Cô Bé Chí Mìu). Tượng Cô ngự chính giữa, uy nghi và lộng lẫy. Vị trí đặt tượng Cô hiện nay chính là vị trí của ngôi miếu cổ linh thiêng ngày xưa, giữ nguyên vẹn sự kết nối tâm linh.

Cung Tả/Hữu: Bên trái thờ Cung Sơn Trang (Chúa Bà Sơn Trang), bên phải thờ Cung Trần Triều (Đức Thánh Trần).

Cung Cấm: Nơi thờ Tam Tòa Thánh Mẫu.

Khu vực sân đền: Có Lầu Cô, Lầu Cậu và Ban thờ Mẫu Cửu Trùng Thiên uy nghi đối diện cửa đền.

Một nét văn hóa tín ngưỡng độc nhất vô nhị tại Đền Cô Bé Chí Mìu là tục đi lễ ban đêm.

Giờ Tý (12h đêm – 0h sáng): Theo quan niệm của các hương khách đệ tử lâu năm, Cô thường giáng đền và chứng lễ linh thiêng nhất vào khoảnh khắc chuyển giao ngày mới này.

Ngày chính tiệc: Đêm 30 rạng sáng mùng 1 và đêm 14 rạng sáng Rằm (Âm lịch) hàng tháng. Vào những thời điểm này, đền thường chật kín người, hương khói nghi ngút từ trong ra ngoài.

Mặc dù có thời gian Ban quản lý hạn chế lễ đêm để đảm bảo an ninh trật tự, nhưng dòng người đổ về vào các thời điểm này vẫn rất đông. Nếu du khách muốn vãn cảnh thanh tịnh, nên đi vào ban ngày các ngày thường.

Nguồn: Báo và phát thanh, truyền hình Bắc Ninh