Sự giao hòa giữa thiên nhiên khoáng đạt và chiều sâu văn hóa bản địa đang mở ra hướng đi mới cho phát triển du lịch nơi đây, từng bước đưa Cái Chiên trở thành điểm đến giàu bản sắc, hấp dẫn trên bản đồ du lịch của Quảng Ninh.

Khai thác tiềm năng văn hóa

Xã Cái Chiên là một đảo nhỏ nằm cách xa đất liền khoảng 20km, diện tích 2.500ha, đa phần là đồi núi và bãi biển. Toàn xã hiện có trên 700 nhân khẩu sinh sống, chủ yếu là các dân tộc Kinh, Tày và Sán Dìu. Qua nhiều thế hệ cư trú, cộng đồng dân cư nơi đây đã hình thành nên những phong tục tập quán, tín ngưỡng dân gian mang đậm bản sắc văn hóa của cư dân làng biển Bắc Bộ.

Lễ hội đình - miếu Cái Chiên năm 2026 được phục dựng sau 77 năm mang nét đặc sắc văn hóa cư dân vùng biển

Dấu ấn văn hóa ấy được lưu giữ rõ nét qua hệ thống đình, miếu cổ kính trên đảo. Trong đó, sự hình thành và tồn tại của đình - miếu Cái Chiên gắn với lịch sử phát triển của làng xã Cái Chiên, gắn với những thăng trầm của cuộc sống người dân nơi biển đảo, vì vậy chứa đựng nhiều giá trị lịch sử, văn hóa quý báu.

Đình - miếu Cái Chiên là cụm di tích gồm có đình Cái Chiên và 3 ngôi miếu thờ Thành Hoàng (miếu Ông, miếu Bà và miếu Quan Lớn). Đình Cái Chiên được dựng từ thời Hậu Lê, đã qua 3 lần di dời địa điểm và nhiều lần trùng tu sửa chữa, lần cuối trùng tu lớn vào năm 1942. Ngôi đình thờ 8 vị Thành Hoàng, những bậc tiền nhân có công khai phá, lập làng, bảo vệ và che chở cho cư dân trên đảo. Ngoài việc thờ chung tại đình, các vị Thành Hoàng còn được thờ tại các miếu, tạo thành không gian tín ngưỡng đặc sắc của cư dân Cái Chiên. Không chỉ là nơi sinh hoạt tâm linh, đình - miếu Cái Chiên còn ghi dấu nhiều sự kiện lịch sử quan trọng. Sau Cách mạng Tháng Tám, nơi đây từng là địa điểm đóng quân, hoạt động cách mạng an toàn của quân và dân trên đảo. Với những giá trị lịch sử và văn hóa đặc biệt, ngày 7/5/2018, đình - miếu Cái Chiên được UBND tỉnh Quảng Ninh xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh.

Nghi thức rước thần là điểm nhấn đặc sắc của Lễ hội đình - miếu Cái Chiên, có sự tham gia của đông đảo nhân dân

Gắn với di tích là lễ hội đình - miếu Cái Chiên. Đây là lễ hội truyền thống lớn nhất của xã đảo, từng được tổ chức thường niên từ năm 1949 trở về trước. Lễ hội diễn ra từ ngày 16-20 tháng Giêng âm lịch hằng năm, mang đậm sắc thái văn hóa của cư dân vùng biển đảo. Năm 2026, lễ hội đình - miếu Cái Chiên được phục dựng lại sau 77 năm theo nghi thức truyền thống với đầy đủ phần lễ và phần hội. Phần lễ gồm các nghi thức trang nghiêm như: Dâng lễ tại miếu Ông, miếu Bà, miếu Quan Lớn; nghi lễ cáo yết; lễ rước thần; lễ dâng hương và tế Thành Hoàng. Đây không chỉ là dịp để người dân tưởng nhớ công đức tiền nhân mà còn thể hiện niềm tin, khát vọng về cuộc sống bình yên, no đủ nơi đảo xa.

Phần hội lại rộn ràng với nhiều hoạt động văn hóa, thể thao dân gian mang đậm dấu ấn địa phương như: Biểu diễn văn nghệ, diễn xướng múa nhà tơ, kéo co, đẩy gậy, bịt mắt bắt vịt, thi buộc lưới, giải đua thuyền rồng… Đặc biệt, các cuộc thi chế biến món ăn từ ốc và gà râu là sản vật đặc trưng của đảo hay cuộc thi “Hoa hậu gà râu Cái Chiên” đã tạo nên nét riêng độc đáo, thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia.

Chị Lưu Gia Linh, du khách đến từ Hà Nội, chia sẻ: Được tham dự lễ hội đình - miếu Cái Chiên sau 77 năm được phục dựng là một trải nghiệm rất đặc biệt đối với tôi. Không khí lễ hội vừa trang nghiêm, linh thiêng, vừa rộn ràng, đậm sắc màu văn hóa truyền thống. Qua từng nghi lễ, từng trò chơi dân gian, tôi cảm nhận rõ nét đời sống tinh thần phong phú, sự gắn bó của người dân nơi đây với biển đảo quê hương và hiểu sâu hơn về lịch sử, văn hóa vùng đảo.

Người dân hào hứng và thể hiện sự khéo léo, nhanh nhẹn của người miền biển trong phần thi buộc lưới tại lễ hội

Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Cái Chiên Đinh Quang Mạnh cho biết: Xác định văn hóa là nền tảng tinh thần, là nguồn lực quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, địa phương đã chủ động xây dựng lộ trình phát huy các giá trị văn hóa truyền thống gắn với phát triển du lịch. Trong đó, việc phục dựng Lễ hội đình - miếu Cái Chiên là bước đi quan trọng nhằm khơi dậy những giá trị văn hóa lâu đời của cư dân vùng đảo. Lễ hội được tổ chức trên cơ sở nghiên cứu khoa học, tham vấn các nhà nghiên cứu văn hóa và đặc biệt là sự tham gia tích cực của cộng đồng nhân dân địa phương. Cùng với đó, UBND tỉnh đã giao các sở, ngành, địa phương bố trí vốn để thực hiện dự án Tu bổ, tôn tạo di tích đình, miếu Cái Chiên trong kế hoạch đầu tư công trung hạn 2026-2030. Qua đó, không chỉ góp phần gìn giữ, phát huy giá trị di sản văn hóa truyền thống, mà còn tạo tiền đề để khai thác hiệu quả tiềm năng du lịch văn hóa, tâm linh song hành với du lịch sinh thái biển đảo, từng bước xây dựng Cái Chiên trở thành điểm đến hấp dẫn đối với du khách.

Phát huy thế mạnh biển đảo

Không chỉ có điểm nhấn văn hóa từ lễ hội đình - miếu Cái Chiên, chính nhịp sống đời thường, cảnh sắc thiên nhiên nguyên sơ của xã đảo Cái Chiên cũng trở thành sức hút đặc biệt đối với du khách. Vẻ đẹp của Cái Chiên mang nét trong trẻo, bình dị hiếm có. Đó là sắc xanh mênh mông của những cánh đồng lúa giữa đảo, là những con thuyền nhỏ dập dềnh theo con nước, là sự chân thành, mến khách của người dân miền biển cùng hương vị tươi ngon của các loại hải sản đặc trưng.

Đảo Cái Chiên sở hữu vẻ đẹp thiên nhiên hoang sơ, thơ mộng với bãi cát trắng trải dài hòa cùng làn nước xanh trong như ngọc

Trong hành trình khám phá Cái Chiên, nhiều du khách còn muốn dành thời gian ghé thăm các thôn xóm, tìm hiểu đời sống và nếp sinh hoạt của cư dân bản địa. Những ngôi nhà đã bạc màu theo thời gian, lưu giữ ký ức về một thời gian khó của người dân vùng đảo, nay vẫn hiện diện bình dị giữa làng quê. Qua bao thăng trầm, người dân nơi đây vẫn bền bỉ bám biển, bám đảo, gìn giữ nếp sống và tình yêu tha thiết với mảnh đất quê hương, để hôm nay tự hào chứng kiến sự đổi thay, khởi sắc của xã đảo.

Hiện toàn xã có 23 cơ sở lưu trú với tổng công suất khoảng 237 phòng nghỉ. Điểm nhấn của du lịch Cái Chiên là sự phát triển của mô hình du lịch cộng đồng. Nhiều hộ dân mạnh dạn đầu tư homestay, nhà nghỉ, nhà hàng và các dịch vụ trải nghiệm biển đảo như: Câu mực đêm, bắt ốc, đánh cá, khám phá rừng phi lao ven biển... Những hoạt động này không chỉ mang đến cho du khách trải nghiệm chân thực, gần gũi với đời sống cư dân vùng đảo, mà còn góp phần tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương.

Du khách trải nghiệm đạp xe quanh đảo ngắm nhìn vẻ đẹp bình yên của biển

Anh Phạm Văn Tài, chủ nhà nghỉ Huấn Khải (thôn Cái Chiên), chia sẻ: Gia đình tôi làm dịch vụ nhà nghỉ kết hợp phục vụ ăn uống. Khi đến Cái Chiên, mọi người đều thích trải nghiệm đạp xe dạo quanh đảo, ngắm cảnh làng quê yên bình. Buổi tối, du khách thường quây quần bên bãi biển, cùng nhau nướng hải sản tươi do ngư dân trong thôn đánh bắt, vừa ăn uống vừa trò chuyện trong làn gió biển mát lành. Điều vui nhất với chúng tôi là nhiều du khách đến rồi lại quay trở lại, coi Cái Chiên như một điểm dừng chân quen thuộc mỗi khi muốn tìm về với biển.

Bên cạnh du lịch cộng đồng, Cái Chiên cũng đang từng bước thu hút các dự án du lịch quy mô, chất lượng cao. Tiêu biểu là Khu du lịch Đầu Rồng Resort - khu nghỉ dưỡng cao cấp có diện tích hơn 20ha, gồm hệ thống khách sạn, bungalow, villa nghỉ dưỡng và nhà hàng hiện đại đi vào hoạt động từ năm 2023, đáp ứng cho đoàn khách số lượng lớn, góp phần nâng tầm dịch vụ du lịch trên đảo.

Phát huy những lợi thế sẵn có, xã Cái Chiên đang từng bước định hình thương hiệu “Du lịch Cái Chiên - hoang sơ và nguyên bản”, đồng thời tăng cường liên kết vùng với chuỗi du lịch Móng Cái - Vân Đồn - Cô Tô. Để tạo nền tảng cho phát triển lâu dài, xã Cái Chiên đang xây dựng hai đề án quan trọng: Đề án phát triển kinh tế biển đến năm 2030, định hướng đến năm 2040 và Đề án phát triển du lịch đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2040. Đây sẽ là cơ sở pháp lý quan trọng cho công tác quy hoạch, quản lý không gian phát triển, đồng thời mở ra cơ hội thu hút các nhà đầu tư chiến lược với những dự án du lịch hiện đại, quy mô. Đặc biệt, cuối năm 2025, địa phương đã khởi công 5 dự án chỉnh trang hạ tầng với tổng vốn đầu tư hơn 30 tỷ đồng nhằm hoàn thiện hệ thống giao thông, cảnh quan và các công trình phục vụ đời sống dân sinh. Những công trình này không chỉ nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân, mà còn tạo thêm dư địa phát triển cho kinh tế biển và du lịch.

Các bungalow của Khu du lịch Đầu Rồng Resort tại xã Cái Chiên đưa vào hoạt động từ năm 2023 đến nay

Rời Cái Chiên trong ánh hoàng hôn tím nhạt dần trên mặt biển lấp lánh, nhiều du khách vẫn còn vương chút bâng khuâng. Nhưng trên tất cả là niềm tin và sự lạc quan về một tương lai tươi sáng, khi du lịch Cái Chiên tiếp tục “cất cánh”, phát triển ngày càng hiện đại, chuyên nghiệp, nhưng vẫn giữ được vẻ đẹp tự nhiên, luôn là nơi để mỗi người tìm về một chốn bình yên, để lắng nghe tiếng sóng biển dịu êm và tiếng gió rì rào qua những rặng phi lao.

Nguyễn Dung

Báo Quảng Ninh điện tử - baoquangninh.vn - Đăng ngày 22/3/2026