Đền Hồ Đề thờ Đức bà Hồ Đề, nữ tướng kiệt xuất thời Hai Bà Trưng, không chỉ là di tích lịch sử cấp Quốc gia, mà còn là biểu tượng tinh thần, niềm tự hào văn hóa của người dân thôn Đông Cao. Trải qua nhiều thế kỷ, di tích đã xuống cấp nghiêm trọng, cần được tu bổ, tôn tạo để giữ gìn và phát huy giá trị lịch sử, văn hóa.

Theo thần tích do Đại học sĩ, Lễ bộ Thượng thư Nguyễn Bính - soạn vào niên hiệu Hồng Phúc (1572-1573), bản hiện lưu giữ ở Thư viện Khoa học Xã hội Việt Nam và bản Ngọc Phả được lưu giữ ở Đền thờ Hồ Đề làng Đông Cao: Hồ Công An là hậu duệ thứ 27 của người con thứ 48 của Lạc Long Quân và Âu Cơ. Ông đổi từ họ Hùng sang họ Hồ. Vợ cả mất, Hồ Công An lấy vợ kế là bà Bạch Thị Phương - con gái út của Lạc tướng Bạch Thái Hoa.

Năm Nhâm Tuất - ngày 4/1 mãn nguyệt khai hoa, bà sinh được một cô con gái, đặt tên là Đề Nương công chúa. Hồ Đề - Đề nương công chúa  sau có 1 người em trai tên Hồ Hác. Bà Bạch Thị Phương vốn con nhà tướng, võ nghệ tinh thông; bà chú ý dạy các con mọi đường cung kiếm, lại đón thầy về dạy các con cả văn lẫn võ.

Danh tiếng của ông Hồ Công An đến tai Tô Định -  tên thái thú rất tham tàn, bạo ngược. Tô Định sai quân đến mời Hồ Công An đến. Trước sự hống hách của quan quân nhà Hán, chị em Hồ Đề, Hồ Hác đã đánh cho chúng chạy tan tác. Lo lắng giặc sẽ trả thù, Hồ Công An giục vợ là Bà Bạch Thị Phương cùng hai con và một số gia nhân thân tín tìm chốn ẩn náu ở vùng núi Thiên Sớ. Bản thân ông cùng một số gia nô trung thành ở lại trang trại. Quân Hán đã sát hại ông và thiêu hủy trang trại.  

Núi rừng Thiên Sớ có nhiều động lớn nhỏ, cai quản mỗi động là một chúa. Động Lão Mai là một động lớn trong số 72 động của núi rừng Thiên Sớ, nằm giữa các thung lũng lớn mùa xuân trắng hoa mận mơ, mùa hè vàng quả chín. Hơn ba chục nóc nhà sàn rải rác dọc một con suối lớn, suốt ngày đón gió vì thung này nằm dọc hướng Đông Nam, ở đây nhà nào cũng có trâu đàn, nghé bầy, có gà đầy sân, lợn dăm bảy con thả rông quanh nhà. Dân phát nương trồng ngô và lúa. Vùng này có nhiều thú rừng nên trâu không được thả xa, cho đeo mõ và thả gần động.

Nhà nào cũng có nỏ và giáo, mùa đông lấy da thú làm chiếu nằm. Dân động thật thà, hiếu khách nhưng tính tình dũng mãnh, thường hay giao đấu với các động khác. Con gái cũng phóng lao bắn nỏ như trai.

Chúa động Lão Mai là một nữ tù trưởng họ Hoàng nhận Hồ Đề và Hồ Hác làm con nuôi, giúp cho ba mẹ con và các gia nhân một chiếc nhà sàn năm gian, lại cấp cho trâu, lợn làm vốn liếng.

Tại động Lão Mai, hai chị em Hồ Đề và mẹ luôn nghĩ tới sự nghiệp lớn, thế nào chả có lúc trói Châu úy, phá Châu lỵ, phải kết giao hào kiệt, xây dựng nghĩa quân. Bà Bạch Thị Phương thấy dân các động đều thiếu muối ăn, phải đốt nứa mà ăn tro để lấy chất mặn, lại thiếu cả chỉ thêu nên sai con trai Hồ Hác mở con đường vượt qua dãy Tam Đảo đem muối về bên động Lão Mai làm quà đi lại kết giao các động. Hồ Đề tổ chức ở Lão Mai một đội nam binh và một đội nữ binh, dạy dân cày vỡ các tràn ruộng rộc để lấy thêm lương thực, đồng thời cùng giúp đỡ các động khác.

Lớn lên ở động Lão Mai, nữ hào kiệt Hồ Đề nhận thấy, đa số các chúa động đều căm thù giặc Đông Hán. Chúa động Lão Mai thấy khí chất Hồ Đề liền giao cho Hồ Đề thần phục con voi trắng chéo ngà rồi tôn xưng Hồ Đề - Đề nương công chúa là Thiên Sớ đại vương. Thiên Sớ đại vương Hồ Đề mới 21 tuổi tài trí hơn người, cùng dân các động Thiên Sớ tích trữ lương thực, rèn đúc khí giới để chống nhà Hán. Châu Úy, Châu Lỵ, phủ thái thú của giặc Hán đem quân tiễu phạt đều bị nghĩa quân Thiên Sớ đại vương đánh cho thất điên bát đảo. Khi được tin Hai Bà Trưng tụ nghĩa ở Mê Linh chống giặc Hán, nữ tướng Hồ Đề - Thiên Sớ đại vương dẫn hàng nghìn quân binh về tụ nghĩa dưới cờ nhị vua Hai Bà Trưng.

Nữ tướng Hồ Đề đổi tên là Ả Lự Tướng quân, dẫn quân về đồn binh tại khu ngoài - ven sông Cái tại Đông Cao Trang (làng Đông Cao ngày nay). Trong cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng, nữ tướng Hồ Đề giữ chức Phó nguyên soái Trấn Viễn đại tướng quân, Hồ Hác được giao chức Điều vát tướng quân chuyển vận binh lương ở miền bể. Khi cuộc khởi nghĩa thắng lợi, Trưng Trắc lên ngôi vua, Hồ Đề được phong làm Đề Nương Công chúa, sau cải thành Đào Nương Công chúa. .

Tế lễ xong, chia quân làm 2 đạo: Thủy – bộ, tiến cùng đại quân đánh Tô Định. Quân Hán thua chạy, nghĩa quân của Hai Bà Trưng thu phục hơn 60 thành trì, khôi phục được nghiệp xưa của vua Hùng.

Phó nguyên soái Hồ Đề  mang quân bản hộ về Đông Cao Trang để khao thưởng quân sỹ và thưởng tiền bạc cho dân mở hội 3 ngày vào ngày mồng 1 tháng 2 âm lịch. Ngày này người đời sau lấy làm ngày lễ hội, tưởng nhớ công lao nữ tướng Hồ Đề. Và có thơ vịnh rằng:

“Sinh vi vương tướng, tử vi thần

Vạn cổ lưu truyền nguyệt đức tân

Hương hoả Đông Cao nhàn tề nguyệt

Tích tôn quốc thái, ức niên xuân”.

Dịch nghĩa: Sống làm tướng, chết làm thần / Vạn năm còn lưu truyền bến tân sông Nguyệt Đức / Đông Cao nhận phần cúng tế hương khói / Danh tiếng Bà còn lưu lại cho đất nước mãi mãi.

Năm Tân Sửu 41, nhà Hán sai Mã Viện đưa 20 vạn quân sang xâm lược nước ta. Trưng nữ Vương và các tướng lĩnh của hai Bà Trưng đã đưa quân ra chống giặc từ biên giới, các trận chiến ác liệt đã diễn ra ở Lãng Bạc, Đông Triều, Yên Phong, Hà Bắc. Thế giặc rất dữ, Hai Bà Trưng phải rút quân về giữ ở Cấm Khê (Thạch Thất - Quốc Oai), những trận đánh diễn ra đẫm máu. Ngày 6 tháng 2 năm Quý Mão (43), Hai Bà Trưng gieo mình xuống dòng sông Hát Giang tuẫn tiết.

Sau khi Hai Bà Trưng tuẫn tiết, nữ tướng Hồ Đề tiếp tục chỉ huy binh sĩ đánh giặc đến sức cùng lực kiệt, bà gieo mình dưới sông Nguyệt Đức.

Đền thờ nữ tướng Hồ Đề tại làng Đông Cao vẫn còn 4 chữ: Vạn Cổ Phúc Thần. Làng Đông Cao đời đời nhớ ơn công đức của hai chị em: Bà Hồ Đề, ông Hồ Hác.

Đền thờ danh tướng Hồ Đề nhìn hướng Đông Nam, gồm đền ngoại và chính đền.

Đền thờ nữ tướng Hồ Đề bao gồm Nghi môn, sân đền, Đền ngoại và Chính đền. Đền ngoại là Tòa Tiền tế, bày ban thờ Công đồng, nơi thực hiện các hoạt động tế lễ trong các ngày sóc, vong và lễ hội.

Chính Đền chính hầu như con nguyên vẹn vẻ cổ kính, được xây dựng theo phong cách nghi môn Tam Quan cổ với hai trụ biểu được trang trí bằng các mảng phù điêu tinh xảo. Trên cổng Tam Quan đắp nề Lưỡng long chầu nguyệt, trên hai trụ biểu đắp nề Tứ phượng. Nối Tam quan với Trụ biểu là hai bức phù điêu Quan văn, quan võ có Mái che kiểu chồng diêm 2 tầng, phía trên đắp nề Nghê chầu.

Chính điện 3 gian, xây kiểu đầu hồi bít đốc, chồng diên 2 tầng 8 mái uốn đầu đao lợp ngói mũi hài. Gian bên ngoài đặt ban thờ và tượng thờ nữ tướng Hồ Đề và các phó tướng của Bà. Gian bên trong là Hậu Cung, ngăn cách với gian ngoài bằng bộ cửa bức bàn, bên trong là bức tượng cổ thờ nữ danh tướng Hồ Đề.

Đền được công nhận di tích lịch sử văn hoá năm 1988, do Bộ trưởng Văn hoá Trần Hoàn ký.

Ảnh tư liệu: Nguyễn Huân/Đền Miếu Việt

Nguồn: Báo Tin Tức