Huyền tích về Bà mẹ Hang Non kể lại rằng, tương truyền thời Hùng Vương có người con gái ở thôn An Phú đã ướm thử bàn chân vào dấu chân trên đá bên Giếng Trúc, dưới chân núi Khám bờ Bắc sông Lục Nam. Thời gian sau nàng thụ thai và sinh được một bọc ba trứng nở ra ba con rắn. Nàng vẫn lầm lũi nuôi con mặc dù con mình là rắn. Mỗi khi mẹ vắng nhà, ba con rắn lại lột xác thành người để giúp mẹ việc nhà.

Về huyền tích tín ngưỡng thờ thần rắn này, sách "Lục Nam địa chí" ghi: “Ở bờ sông Lục Nam thuộc xã Khám Lạng có ngôi miếu thờ tam vị Đại vương, phía trước có nhiều vực sâu bên dưới thì lắm thủy tộc, trên có thạch bàn. Tương truyền thời Hùng Vương có một ngư phủ cầu thần núi Yên Phú, sinh được một người con gái, năm hai mươi tuổi ra sông tắm bị rồng cuốn rồi có mang sinh một bọc được ba con trai, lớn lên họ rất khôi ngô. Vào canh ba đêm nọ, mưa gió nổi lên, họ biến thành ba con rắn chui vào núi Lãm Sơn biến mất. Người mẹ thương khóc đi tìm chỉ thấy hai đuôi, vì thế sau gọi một ông Dài hai ông Cộc. Chỗ hang núi các con hóa thông ra sông Lục Nam thành ba cái vực, còn chỗ bà mẹ mất gọi là vực Dẫm”. Bên cạnh núi Khám hiện còn cả một quần thể di tích gồm đền Trung, đền Thượng và đền Hạ;

Bên sông Lục Nam có đền Nhẫm Lũng thờ Bà mẹ hang Non và Tam vị Đại vương. Đây là ngôi đền cổ thờ phụng thần rắn trong tín ngưỡng dân gian của vùng đất này.

Đèn Nhâm Lũng xưa có bình đồ kiến chúc theo kiểu Chữ Tam, gồm 3 tòa: Tòa Bái đường 7 gian, Tòa trung đường 5 gian và Tòa hậu cung 3 gian. Trải qua những cuộc chiến tranh, hai cuộc kháng chiến và thiên nhiên tác động, ngôi đền cổ không còn được nguyên vẹn như khi mới khởi dựng.

Theo thần tích mà đền còn lưu giữ được, tương truyền thời Hùng Vương có người con gái tên Nghi, sinh ra 1 bọc, khi nở ra trở thành 3 người con trai khôn ngô tuân tú.

Một hôm vào ngày 15 tháng 3 (Âm Lịch), trời nổi mưa to gió lớn, trên không chung vang lên tiếng khâm lệnh, cá bốn mẹ con đều hóa thần bay về trời. Thời vua Đinh đã cho xây dựng đền Nhậm Lũng để tôn thờ Thánh mẫu và Tam vị đại vương.

Dâu  tích ngôi đên xưa còn được thể hiện trên nền cổ, có nhiều khối đá xanh, kê bậu cửa của người đèn cổ.

Đên Nhậm Lũng nhìn hướng nam, phía trước là sông Lục Nam, bên kia là cánh đồng và dãi núi Huyền Vinh. Đền mới được tôn tạo lại, cổng đền kiểu trụ biểu đơn giản, sân đền lạt gạch bát. Qua sân đền là chính đền. Hai bên sân đền trồng cây đa, cây đề.

Chính đền có kiến trúc kiểu chữ Đinh gồm Tiền tế và Hậu cung. Bên trái chính đền là miếu thờ Bà mẹ Hang Non.

Tòa Tiền tế, 3 gian, 2 chái, 4 mái uốn đầu đao, giữa bờ nóc đắp Lưỡng long chầu Nhật, đầu bờ nóc đắp con kìm đầu rồng, mái lợp ngói mũi hài. Các đầu đao gắn đầu rồng, các gian được lắp bộ cửa bức bàn.Các bậc thềm lên hè hiên được lát bằng những khối đá xanh cổ xưa. Các vì kèo kiểu chồng rường, giá chiêng, kẻ truyền, kẻ hiên được bào trơn, soi chỉ, không trang trí.

Tòa hậu cung nối, 2 gian nhỏ. Hậu cung nối vuông góc với tòa Tiền tế ở gian chính điện, ngăn cách bằng bộ cửa bức bàn. Trên cửa vào Hậu cung được trang trí bằng cửa võng, câu đối, bức hoành phi Thượng đẳng thần. Trong tòa Hậu cung đặt ban thờ, ngai thờ và bài vị Tam vị đại vương và các đồ tế tự khác.

Các cấu kiện kiên chúc không chạm khắc, toa hậu cung có 2 gian nhỏ. Phần phía trước của hậu cung, trao cầu đối và tạo bức cửa vỏng, trạm chỗ đẹp, hình sầu trồng nguyệt và hình hoa lá lậm lẫy. Phần liên kết vì mai tòa hậu cung đơn giản, kiểu quá gian các cường và kiểu cốn mê.

Ngôi đèn còn bảo lưu được những tài liệu hiện vật có giá trị nghiên cứu lịch sử- văn hóa như hệ thống bia đá, các khối đá xanh kê bậc thềm, ngai thờ, các văn bản tư liệu hán nôm, các bức hoành phi câu đối.

Trong hậu cung, tây ban thờ, trên bài trí ngai thờ, bài vị và các đồ thờ tự khác. Mặc dù đã được tôn tạo nhiều lần, nhưng đèn nhậm lũng. Hiện nay còn bảo lưu được nhiều giá trị văn hóa cổ truyền thống về văn hóa vật thể và phi vật thể. Đặc biệt, ngôi đền đã được các triều đại đời sau ban tới 36 sắc phong, trong đó có 4 đạo sắc phong cho đền và 32 đạo sắc phong cho các vị thánh.

Chính đền Nhẫm Lũng

Miếu thờ Thánh Mẫu Hang Non

Ban thờ Thánh Mẫu Hang Non

Ban thờ Tam vị thần rắn

Các đạo sắc phong cho đền

Hằng năm và ngày 14, 15 tháng 3 âm lịch, chính quyền và nhân dân địa phương tổ chức lễ hội để từng nhớ ngày giỗ của Thánh Mẫu và Tam vị đại vương. Trong lễ hội truyền thống, ngoài phần lễ với các nghi thức truyền thống, còn có nghi lễ rước thánh trên sông lục Nam. Phần hội có đoàn rước diễn tả cảnh bà mẹ Hang Non đi tìm các con của mình, trình diễn các làn điệu dân ca và các trò chơi dân gian truyền thống.

Đền Nhâm Lũng được UBND tỉnh Bắc Giang công nhận là di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh vào năm 2009.

Nguồn: Báo Bắc Ninh