Lễ hội tẩu mã (hay còn gọi là lễ hội chạy ngựa tre) được tổ chức vào ngày 25 tháng Giêng Âm lịch hàng năm tại đình làng Yên Trạch (xã Bắc Lý, huyện Lý Nhân, Hà Nam). (Ảnh: Phương Phạm/ Vietnam+)

Hàng năm, cứ đến ngày 25 tháng Giêng Âm lịch, nhân dân thôn Yên Trạch, xã Bắc Lý, huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam, nay là xã Bắc Lý, tỉnh Ninh Bình lại tưng bừng tổ chức lễ hội chạy ngựa tre truyền thống. Lễ hội đặc sắc này thu hút đông đảo nhân dân địa phương và du khách tham gia.

Theo thần tích còn lưu lại đình thôn Yên Trạch, Triệu Việt Vương, húy là Triệu Quang Phục. Ngài là một vị tướng tài của Lý Nam Đế, có công phò giúp vua Lý Nam Đế đánh đuổi giặc Lương, khi vua Lý Nam Đế băng hà, ông đã lựa chọn đầm Dạ Trạch (nay thuộc Khoái Châu, Hưng Yên) làm căn cứ địa kháng chiến.

Vùng Yên Trạch cùng với hai làng Đọ, Nội kế bên được Triệu Quang Phục tin lựa chọn làm vành đai phòng thủ và là hậu phương cho vùng căn cứ kháng chiến.

Năm 540, sau khi chiến thắng giặc Lương, lên ngôi vua và định đô ở Long Biên, Triệu Việt Vương đã ngự thuyền rồng theo sông Hồng, sông Long Xuyên về Yên Trạch, ban khen những người dân quê gốc Dạ Trạch và thăm lại miền đất đã từng là vùng hậu phương tiếp tế quân lương, vành đai bảo vệ căn cứ kháng chiến.

Dân chúng Yên Trạch cùng trăm họ hai làng Đọ, Nội kề bên dòng Long Xuyên cùng mừng rỡ đón rước Triệu Việt Vương rất long trọng. Và bơi chải, chạy ngựa, múa hát Lải Lèn là ba tích trò diễn xướng của dân chúng ba làng trong nghi thức đón rước vị quân vương họ Triệu về thăm.

Năm 571, ông bị Lý Phật Tử (cháu thuộc dòng họ Lý Nam Đế) đánh úp. Triệu Việt Vương đưa gia thất, binh lính chạy về phía Nam. Tuy nhiên, quân của Triệu Việt Vương bị quân của Lý Phật Tử truy đuổi sát gót. Đến cửa biển Đại Nha (nay là cửa sông Đáy), ông trầm mình tự vẫn.  

Sau khi vua mất, dân ba làng cùng tôn Triệu Việt Vương là thành hoàng, quanh năm hương khói thờ phụng rất chu tất, trọng hậu. Múa hát Lải Lèn và nghi lễ dâng rượu đón mừng chính thức trở thành tục múa hát thờ thần, tưởng nhớ, ca ngợi công lao của tiền nhân.

Cùng với đó nghi thức tế lễ, tục chạy ngựa, bơi chải trở thành tích trò diễn xướng dân gian dâng hầu vua nhằm mô tả tái hiện những cuộc chiến, những thắng lợi của Triệu Việt Vương.

Những năm sau này, dân chúng Yên Trạch, Đọ, Nội đã cùng nhau đặt ra tục lệ phân định những nghi lễ mà mỗi làng phải đảm nhiệm nhằm sao cho việc cử hành lễ hội hằng năm được trang trọng, chu đáo. Lâu dần, tục lệ phân định việc đảm nhiệm những nghi lễ của hội làng đó đã trở thành câu ca truyền tụng của dân cư khắp vùng và lưu giữ đến ngày nay: "Làng Đọ bơi thuyền, làng Yên chạy ngựa, làng Nội múa hát Lải Lèn".

Lễ hội được tổ chức nhằm tưởng nhớ công lao của Triệu Quang Phục trong việc đánh đuổi quân xâm lược nhà Lương . (Ảnh: Phương Pham/Vietnam+)

Vào thời Hậu Lê, có 20 người thuộc tám dòng họ (Đào, Trịnh, Lê, Nguyễn, Trần, Ngô, Tống, Trương) đã từ Dạ Trạch, ( tỉnh Hưng Yên) đã về khai khẩn vùng đất thuộc phủ Nam Xang (nay là địa phận ba thôn Yên Trạch, Đọ, Nội Chuối - xã Bắc Lý, huyện Lý Nhân, Hà Nam, lập ấp An Triển.

Sau đó, vùng đất được đổi tên thành Yên Trạch. Người dân trong vùng, đã thờ Triệu Việt Vương (vị nhân thần lập thân, lập nghiệp từ vùng đất Dạ Trạch) làm Thành hoàng làng.

Lễ hội chạy ngựa tre (hay còn gọi là lễ hội tẩu mã) diễn ra ngày 25 tháng Giêng Âm lịch hàng năm nhằm tái hiện lại lễ xuất quân của Triệu Việt Vương, tưởng nhớ công lao và khí phách của ông trong cuộc đấu chống quân xâm lược nhà Lương.

Tái hiện khí thế ngày ra trận

Các vị cao niên trong ban tổ chức lễ hội cho biết, lễ hội chạy ngựa tre nhằm tái hiện lại lễ xuất quân nên các nghi thức trong lễ hội đều gợi nhắc tới những nghi thức, hoạt động  của đội quân binh chuẩn bị ra trận.

Những lễ vật không thể thiếu. (Ảnh: Phương Phạm/Vietnam+)

Đây là lễ hội lớn, quan trọng trong năm nên công tác chuẩn bị được tiến hành từ cả tháng ngày mở hội. Việc đặt cỗ ngựa, chuẩn bị gạo nếp, cốm, đường… đều phải rất chu đáo, kỹ lưỡng.

Ngày 10 tháng Giêng, thôn làm lễ vào đám, phân chia công việc cụ thể cho các cá nhân, gia đình.

Các bậc cao niên sẽ đặt làm ba cỗ ngựa (đan bằng tre hoặc nứa) có kích thước lớn, dán giấy màu đỏ, vàng và trắng. Cỗ ngựa vàng tượng trưng cho ngựa của Triệu Quang Phục. Hai cỗ ngựa còn lại tượng trưng cho ngựa của Tả tướng quân và Hữu tướng quân.

Ngày 21, 22 tháng Giêng, nhân dân địa phương chuẩn bị đồ lễ với những lễ vật bắt buộc như: các loại bánh (tượng trưng cho lương thực của quân lính Triệu Việt Vương: bánh dày, bánh cốm...), các loại vũ khí của quân lính (đạn thần công làm bằng gạo nếp, con quăng - các tấm mía dài được bó thành từng bó...).

Đến ngày 24 tháng Giêng, ngựa được rước về đình làng Yên Trạch để tế lễ. Mỗi cỗ ngựa sẽ có ba thanh niên rước (hai người khiêng chính, một người phụ cầm roi). Những thanh niên được chọn rước ngựa đều phải là những người khỏe mạnh, gia đình không có tang.

Ngựa vàng tượng trưng cho ngựa của Triệu Quang Phục trong lễ xuất quân. (Ảnh: Phương Phạm/Vietnam+)

Ngày 25 tháng giêng, đúng chính ngọ (12 giờ) lễ tẩu mã chính thức diễn ra. Các thanh niên rước ngựa sẽ chạy theo cờ hiệu theo thứ tự: đầu tiên là ngựa đỏ, tiếp theo là ngựa vàng và say cùng là ngựa trắng.

Theo sau là đội kỵ mã, đội cờ… Ba cỗ ngựa sau khi chạy ba vòng quanh đình sẽ được chạy tiếp ra ba vòng quanh hồ theo nhịp trống rồi lần lượt lao xuống hồ nước.

Kết thúc lễ hội, ba cỗ ngựa sẽ được lao xuống hồ nước. (Ảnh: Phương Phạm/Vietnam+)

Lễ hội chạy ngựa tre Yên Trạch không chỉ tái hiện lại khí phách hào hùng của Triệu Việt Vương mà còn là dịp để gắn kết những người con xa quê đang sinh sống và làm việc ở mọi miền trên đất nước.

Phương Phạm

Nguồn: Vietnam+