Đền Cả hay còn gọi là đền Lớn, Tam tòa Đại Vương tọa lạc tại xã Ích Hậu, huyện Lộc Hà, nay là xã Đông Kinh, tỉnh Hà Tĩnh được khởi dựng từ thế kỷ XI, đời nhà Lý, thờ nhiều vị công thần của dân tộc.
<iframe width="720" height="442" src="https://www.youtube.com/embed/NdpzWe06Rfc" title="Khám phá ngôi đền nghìn năm tuổi ở Hà Tĩnh" frameborder="0" allow="accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share" referrerpolicy="strict-origin-when-cross-origin" allowfullscreen></iframe>
Theo truyền thuyết và các tư liệu lịch sử, năm Canh Ngọ 1030, hoàng tử thứ 8 của vua Lý Thái Tổ là Lý Nhật Quang cùng 2 vương hầu là Lý Đại Thành và Lý Thái Giai theo lệnh vua vào vùng đất phía Nam Hoan Châu (Nghệ An - Hà Tĩnh ngày nay) để chiêu dân, lập ấp. Sau này, để tưởng nhớ công ơn 3 vị tướng quân, Nhân dân đã lấy nền đất nơi đóng quân lập đền thờ ngày đêm hương khói. Ban đầu đền có tên gọi là Đình Hát, miếu thờ Tam tòa Đại Vương, về sau gọi là đền Cả.
Đến thời nhà Trần (vào thế kỷ XIII), các công thần Trần Quang Khải và Trần Khánh Dư lại tiếp tục đến Hoan Châu thực hiện công việc chỉ đạo khai phá vùng đất dưới chân núi Hồng Lĩnh và dừng chân nghỉ lại tại đền. Sau đó, Nhân dân nhớ ơn công lao của 2 vị, lập thêm “Lưỡng tòa thánh Vương” để phụng thờ.
Theo "Dư địa chí tỉnh Hà Tĩnh vua Lê Thánh Tông cất binh đi đánh Chiêm Thành, tiến theo kênh nhà Lê đến huyện Thiên Lộc, rẽ theo sông Hà Hoàng xuống cửa Sót. Thuyền ngự đi qua sông Cổ Kênh, ở xã ích Hậu, gặp thủy triều xuống, bị mắc cạn. Vua sai thân tín lên bờ tìm hiểu thủy triều, thì thấy ngôi miếu nhỏ bên bờ sông. Trẻ mục đồng (trẻ chăn trâu) cho biết, miếu rất thiêng, “cầu được ước thấy”: “
Nghe nói miếu rất linh, ngài ngự không nề hà đích thân lên khỏi thuyền, đến trước miếu thắp nhang xin thần phù hộ. Bỗng đâu điều kỳ diệu hiển hiện ngay tức khắc. Nhìn ra giữa sông, vua và quân lính ngạc nhiên thấy nước từ từ dềnh lên, sóng ào ạt vỗ bờ, chỉ phút chốc các đội binh thuyền đang chạm vào đáy cát đã nổi lên hết. Vua lấy làm lạ, ra lệnh cho đoàn thuyền tiếp tục hành trình.
Chuyến hành binh ấy thắng to, khi trở về kinh vua liền ban sắc chỉ cho Thừa tuyên Nghệ An xây dựng một ngôi miếu nguy nga bên bờ sông Cổ Kênh thay cho ngôi miếu nhỏ, giao cho tổng Phù Lưu thờ cúng. Ngày nay đó là đền Tam Lang, dân gian vẫn gọi là đền Lớn”.
Ban thờ Tam tòa Đại Vương Lý Nhật Quang cùng 2 vương hầu nhà Lý tại thượng điện.
Theo sách “Dư địa chí Hà Tĩnh”, thượng điện đền Cả do đệ nhị giáp đệ ngũ danh tiến sĩ xuất thân Trần Đức Mậu tôn tạo theo chỉ dụ của vua Lê Thánh Tông giao phó vào năm Giáp Ngọ (1474) và đặt tên là điện Xuân Đài. Trung điện do vua Lê Thế Tông, niên hiệu Quang Hưng, giao cho tiến sĩ Nguyễn Văn Giai tu bổ, tôn tạo vào năm 1583. Hạ điện xây dựng vào năm Đinh Sửu (1877) triều vua Tự Đức. Nguồn kinh phí do nhân dân tổng Phù Lưu quyên góp, công đức.
Di tích đền Cả ở xã Ích Hậu là điểm thờ thần Tam Lang và các vị nhân thần đã có công mở đất lập làng giữ nước. Thờ ở chính thượng điện là Đức Thánh Mẫu, Tam tòa Đại Vương gồm: Hoàng tử Lý Nhật Quang cùng 2 vương hầu là Lý Đại Thành và Lý Thái Giai. Hai bên thượng điện thờ nhị vị công thần là Trần Quang Khải và Trần Khánh Dư.
Trung điện phối thờ hoàng giáp Trần Đức Mậu, tiến sĩ Nguyễn Văn Giai, là những nhân vật có công tôn tạo, tu bổ di tích, có công với quê hương.
Hạ điện thờ các vị thành hoàng làng rước về từ các thôn của xã.
Trung điện được xây dựng năm Quý Mùi (1583), vua Lê Thế Tông niên hiệu Quang Hưng đã lệnh cho Lại bộ Thượng thư, tước Quận công Nguyễn Văn Giai làm từ Thăng Long Hà Nội đưa về bằng đường thủy.
Ban thờ các vị công thần trong tòa nhà Trung điện.
Bức hồi được điêu khắc hoạt cảnh vua, quan chơi cờ.
Trung điện được làm bằng gỗ lim nguyên khối với 16 cột, các bức hoành, xà, kèo được điêu khắc tỉ mỉ các hình rồng, phượng, vua, tướng, lính và voi ngựa... Đặc biệt, 2 bức hồi bằng gỗ lim được điêu khắc 2 hoạt cảnh: đánh cờ và hát múa cung đình.
Hạ điện được xây dựng vào năm Đinh Sữu (1877) thuộc triều vua Nguyễn Đức Tông, niên hiệu Tự Đức, do Nhân dân tổng Phù Lưu đứng ra tổ chức xây dựng.
Một vế đối ở Trung điện được ban quản lý đền chú thích lại bằng quốc ngữ.
Gắn với các điện thờ là nhiều câu đối bằng chữ Hán có nội dung ca ngợi công đức của các vị tiền nhân trong việc hộ quốc an dân qua các thời kỳ.
Nhà để sắc phong đền Cả.
Cùng với các tòa điện thờ chính, đền Cả còn có các công trình như nhà để sắc phong (hiện đền Cả còn lưu giữ 37 đạo sắc phong do các đời vua ban cho đền), nhà hóa hương vàng...
Cây chòi được cho là trồng từ thế kỷ thứ XI.
Đặc biệt, trong khuôn viên rộng gần 3 ha của đền Cả là một quần thể cây cổ thụ với nhiều loại cây quý hiếm có tuổi đời hàng trăm năm. Trong đó, có 6 cây được xác định có tuổi đời gần 1.000 năm gắn với thuở mới lập đền đã được chứng nhận cây di sản.
Giáo viên và học sinh Trường THPT Nguyễn Đổng Chi tham quan, tìm hiểu về các giá trị văn hóa, lịch sử của đền Cả.
Theo các tư liệu lịch sử, đền Cả cũng là nơi hội họp bí mật của tổ chức Đảng vùng hạ Can trong thời kỳ 1930-1931.
Nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị của di tích đền Cả, thời gian qua, chính quyền và người dân thường xuyên kêu gọi các nguồn xã hội hóa để trùng tu, tôn tạo. Xã cũng đã quy hoạch lại khuôn viên đền với diện tích gần 3 ha, nhằm bảo vệ cảnh quan di tích, bảo tồn hệ sinh thái vườn cây cổ thụ.
Chúng tôi cũng tích cực tuyên truyền đến người dân trong và ngoài địa phương về những giá trị của di tích và hướng đến xây dựng đây là điểm đến văn hóa tâm linh thu hút du khách, lan tỏa, giáo dục thế hệ trẻ niềm tự hào về truyền thống lịch sử, văn hóa quê hương đất nước.
Ông Trần Kim Quy
Phó Chủ tịch UBND xã Ích Hậu
Năm 1992, di tích đền Cả được Bộ Văn hóa - Thông tin, nay là Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch công nhận, xếp hạng di tích Lịch sử - Văn hóa cấp Quốc gia. Di tích cũng vừa được trùng tu, tôn tạo khang trang, bằng nguồn kinh phí xã hội hóa.”
Thiên Vỹ - Đức Quang
Nguồn: Báo Hà Tĩnh