Trần Nguyên Hãn (chữ Hán: 陳元扞, 1390 - 1429) là nhà quân sự Đại Việt thời Lê sơ. Đền này còn gọi là đền Tả Tướng hay đền Thượng là một công trình kiến trúc nghệ thuật được xây dựng vào thời Hậu Lê.

Danh tướng khai quốc công thần Trần Nguyên Hãn xuất thân dòng dõi vương tộc nhà Trần và là một vị tướng tài đức song toàn, có nhiêu công lớn giúp Lê Lợi đánh tan quân xâm lược nhà Minh, giành thắng lợi trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Tên tuổi của ông gắn với những chiến thắng vang dội mang tên Tân Bình – Thuận Hóa, Bố Chính, Đông Bộ Đầu, Xương Giang.

Năm 1428, Cuộc khởi nghĩa giành thắng lợi, Lê Lợi lên ngôi vua, khởi đầu triều đại Lê sơ, Trần Nguyên Hãn được ban quốc tính và phong chức Tả Tướng quốc. Một thời gian sau, ông xin về an trí tại phủ đệ ở Sơn Đông, Lập Thạch. Do gian thần ghen ghét, ông bị mưu hại phải trẫm mình xuống sông. Hai mươi sáu năm sau, dưới triều vua Lê Nhân Tông (1455) Trần Nguyên Hãn được minh oan và phong hiệu “Khai quốc nguyên huân”; đến nhà Mạc được tặng phong “Tả Tướng quốc trung liệt Đại vương”.

Đền được xây dựng trên một thế đất bằng phẳng, cao, rộng tương truyền chính là nơi đặt phủ đệ của Trần Nguyên Hãn. Đền có bố cục kiến trúc kiểu chữ “đinh”, xung quanh có tường bao bọc tạo.

Đền được khởi dựng vào thời Hậu Lê và đã được tu sửa nhiều lần và được trùng tu quy mô lớn nhất vào năm 2011 với nguồn vốn đầu tư 11 tỷ đồng. Khu vực nội vi được xây dựng hoàn chỉnh, đồng bộ gồm: Đền thờ chính, nghi môn, nhà tả mạc, nhà hữu mạc, lầu thiêu hương, nhà đặt đá mài gươm, sân vườn, tường rào.

Chính đền gồm tòa Tiền tế 5 gian, tòa Hậu cung 3 gian, mang phong cách kiến trúc cuối thời Lê, đầu thời Nguyễn. Các mảng, các đề tài chạm khắc, trang trí mỹ thuật trên kiến trúc, trên đồ thờ tự, với kỹ thuật sơn thếp trên hoành phi, câu đối, long ngai bài vị... đều là những tác phẩm điển hình về nghệ thuật điêu khắc, gốm sứ và sơn dân gian truyền thống.

Ngay trước cổng đền là cây lộc vừng cổ thụ đã gần 600 tuổi. Hàng năm, cứ vào tháng 7, hoa lộc vừng nở rộ, cả cây được bao phủ một màu đỏ rực rỡ, những bông hoa rụng xuống như một tấm thảm nâng đỡ bước chân du khách thập phương.

Cây đa do đại tướng Võ Nguyên Giáp trồng  ngay trước lối đi vào đền cạnh bia đá cổ khắc chữ “Hạ Mã” (xuống ngựa)

Liên quan tới di tích tương truyền còn có 2 vật cổ: Một thanh Gươm và một phiến đá mài gươm.

Trong thời kỳ giặc Minh thống trị nước ta, Trần Nguyên Hãn mới bước vào tuổi thanh xuân. Vì cha mẹ lên khai hoang lập trại ở địa đầu trang Sơn Đông, nên ngày ngày Trần Nguyên Hãn vẫn đi cày, đi cuốc. Trong một lần đi cày ở nương Gò Rạch, Trần Nguyên Hãn cày lên một thanh sắt dài như gươm. Đêm đêm ông đem gươm ra mài ở một hòn đá lớn bên bờ ao Son, vì vậy hòn đá đó có tên là đá mài gươm, hòn đá có một vết lõm trông tựa như vết chém tương truyền đó là vết chém thử gươm của Trần Nguyên Hãn. Thanh gươm được Trần Nguyên Hãn mang bên người, tình cờ được một ông chủ bè ở cửa sông Phú Hậu tặng một khúc gỗ hình chuôi gươm vớt ở dưới lòng sông, khi cắm lưỡi gươm vào thì vừa khít, thanh gươm từ đó trổ thần uy trên chiến trường.

Thanh gươm huyền thoại ấy đã gắn liền với những chiến tích lẫy lừng của vị công thần khai quốc thứ nhất triều Lê. Tương truyền, về sau Tôn Thất Thuyết đã mượn thanh gươm ấy đem đi Cần Vương chống Pháp.

Còn phiến đá mài gươm, sau một thời gian dài bị phù sa sông Lô lấp, ngày 12 tháng 1 năm 1998 nhân dân thôn Đa Cai tìm thấy ở độ sâu 2m nghiêng về phía ao sen, chiều dài khoảng 2.49m, chiều rộng khoảng 1.6m, bề dày khoảng 0.4m và nặng khoảng 2 tấn. Phiến đá cổ tích này được chính quyền và nhân dân xã Sơn Đông trục vớt lên, chuyển về đặt trong khuôn viên đền thờ Tả Tướng Quốc để mọi người cùng chiêm ngưỡng dấu tích còn lại của người anh hùng thủa trước.

Nguồn: Du lịch Phú Thọ