Đình khởi dựng vào năm 1844, trùng tu tôn tạo như ngày nay vào năm 1909 dưới thời vua Tự Đức, đến nay đã trải qua trên 180 năm, ngôi đình là chứng tích về đời sống văn hóa, tâm linh, tín ngưỡng của người dân từ thời khẩn hoang vùng đất này.

Đình xây theo hình chữ nhất (-), mặt hướng phía Đông, nhìn ra rạch Bình Thủy.

Đình nổi tiếng với kiến trúc và nghệ thuật chạm khắc, trang trí  Nam Bộ, xây theo hình chữ nhất (-), mặt hướng phía Đông, nhìn ra rạch Bình Thủy. Tuy được xây dựng vào đầu thế kỷ 20 nhưng kiến trúc của đình vẫn mang nhiều dấu ấn kiến trúc truyền thống của dân tộc.

Đình còn giữ được những mảng chạm, những họa tiết trang trí gần gũi với nghệ thuật dân tộc. Nghệ thuật chạm khắc gỗ ở nơi đây hết sức tinh tế và sinh động.

Mái đình Bình Thủy không chỉ lưu giữ lịch sử truyền thống cội nguồn của một làng cổ Nam Bộ mà còn là nơi gìn giữ những giá trị tinh hoa của văn hóa, văn minh sông nước miệt vườn Cần Thơ nói riêng và miền Tây Nam Bộ nói chung.

Đình được dựng vào năm Giáp Thìn (1844), lúc đầu thờ Thành hoàng của làng Bình Hưng, tổng Định Thới, huyện Vĩnh Định, phủ Ba Xuyên, tỉnh An Giang.

Năm 1852, Tuần phủ Huỳnh Mẫn Đạt đi tuần thú trên hải thuyền, gặp phải một trận cuồng phong, nhưng nhờ ẩn nấp kịp nơi vàm rạch Bình Hưng nên vô sự. Thoát nạn, Huỳnh Mẫn Đạt cho tổ chức tiệc mừng để vui cùng nhân dân địa phương và cho đổi lại tên rạch và tên đất này là "Bình Thủy". Đồng thời ông tấu trình lên vua Tự Đức, xin ban sắc phong cho thần Thành hoàng làng. Từ đó, làng có tên mới là Bình Thủy, và ngôi đình cũng được người dân gọi là đình Bình Thủy.

Đến đầu thế kỷ 20 (khoảng năm 1908), làng Bình Thủy được đổi tên thành làng Long Tuyền (do rạch Bình Thủy có hình tựa con rồng nằm), nên người dân nơi đây còn gọi là đình thần Long Tuyền hay Long Tuyền Cổ Miếu.

Sau này, xã Long Tuyền được chia làm 3 đơn vị hành chính là: phường Bình Thủy, phường An Thới và xã Long Tuyền, đình thuộc phường Bình Thủy. Cho nên đình thần Long Tuyền hay đình Long Tuyền lại quay trở về tên nguyên gốc là đình Bình Thủy, và tên này tồn tại cho đến ngày nay.

Khởi dựng (năm 1844)

Qua lời kể lại của các bô lão trong làng, khi bão lụt diễn ra liên miên tại làng Long Tuyền khiến nhà cửa ruộng vườn thiệt hại, nhân dân lầm than, làng đã lập một ngôi đình bằng gỗ, lợp lá tại vàm Bình Hưng vào năm GiápThìn (1844), lúc đầu thờ Thành hoàng làng nguyện thần linh làm ăn yên ổn.

Lần trùng tu thứ nhất (năm 1853)

Năm Tự Đức thứ 5 (1852), quan khâm sai đại thần Huỳnh Mẫn Đạt trên đường tuần du qua sông Hậu, bất ngờ gặp phải một trận cuồng phong, ông cho thuyền nấp vào cù lao, ngã ba của một dòng kênh đổ và sông Hậu nơi vàm rạch Bình Hưng (nay là Cồn Linh tại Vàm rạch Bình Thủy), nhờ đó mà thuyền được bình an. Ông lên bờ tham quan tìm hiểu dân tình địa phương và cho đổi lại tên rạch và tên đất này là "Bình Thủy". Khi trở về, ông đâng sớ lên vua Tự Đức, xin ban sắc phong “Bổn Cành Thành Hoàng” cho thần Thành hoàng làng Bình Thủy vào ngày 29 tháng 11 năm Nhâm Tý (1852). Từ đó, làng có tên mới là Bình Thủy, và ngôi đình cũng được người dân gọi là đình Bình Thủy.

Sắc phong “Bổn Cảnh Thành Hoàng”

Sau khi nhận được sắc phong của nhà vua, dân địa phương đã cùng nhau sửa sang lại đình (1853). Lần này lợp ngói phía trước đình để xây thêm một nhà võ ca (thường dùng để làm Nhà hát bộ, trong đó có một sân khấu nhỏ, thấp, bằng gỗ để cho các đoàn hát đến biểu diễn cho bà con thưởng ngoạn). Sau này nhân dân còn đưa thêm những người có công với nước vào thờ như: Đinh Công Tráng, Nguyễn Trung Trực, Bùi Hữu Nghĩa, Võ Huy Tập...

Lần trùng tu thứ hai (năm 1909)

Năm 1904, quan tri phủ Nguyễn Đức Nhuận thấy đình sắp sập, Đình Bình Thủy được xây lại mới hoàn toàn ở ngã tư trên sở đất của làng rộng 2,9 ha. Không may khi quan tri phủ qua đời, công việc bị đình trệ. Năm 1909 ông cả Nguyễn Doãn Cung cùng ông thông gia điền chủ đồng tán thành ý kiến xây dựng lại ngôi đình cũng tại chỗ cũ (vàm Bình Thủy) với số tiền chung là 5.823 đồng Đông Dương. Cấu trúc thiết kế của ông Huỳnh Trung Trinh thực hiện. Ngôi đình được khởi công từ ngày 12 tháng 7 năm 1909 đến 1910 thì hoàn thành tốt đẹp.

Bia công nhận di tích đình Bình Thủy (tên cũ là Long Tuyền cổ miếu) dựng ở sân đình ghi:

Long Tuyền cổ miếu tức đình Bình Thủy ngày nay, đã được vua Tư Đức sắc phong "Thành hoàng Bổn cảnh" ngày 29 tháng 11 năm 1852.

Ngôi đình hiện tại được xây dựng từ 1909. Đây là một trong những ngôi đình lâu đời của Nam Bộ, còn giữ được khá nguyên vẹn ở tỉnh Cần Thơ.

Đình Bình Thủy thuộc loại di tích kiến trúc tôn giáo và công trình nghệ thuật độc đáo. Đình được xây dựng trên khoảnh đất rộng hơn 4000 m² theo hình chữ Nhất (-), tọa lạc trên bờ Nam sông Hậu thuộc địa bàn phường Bình Thủy.

Phong cách kiến trúc ngôi đình khác rất nhiều so với các ngôi đình ở miền Bắc. Đình được cất trên một nền cao ráo và có chiều sâu, nhà trước và nhà sau đều có 6 hàng cột, trong đó bố cục với 5 gian điện thờ và 2 dãy hành lang nội bộ hai bên.

Phần ngoại thất, tòa tiền điện có kiến trúc kiểu chồng diêm hai mái, nhà chánh điện sau kiểu chồng diêm 3 mái kiểu "thượng lầu hạ hiên". Trên nóc đình có gắn tượng người, kỳ lân, cá hóa rồng. Bên trái nóc đình có mảng phù điêu đắp nề, chính giữa là quyển thư (cuốn thư) bên cạnh đó là giỏ lam đào và bình hoa. Riềm mái ốp miếng sành lá xoài màu xanh đen, ống ngói được bịt lại bằng miếng sành tráng men xanh. Mặt tiền là các cột bê tông đắp nề trang trí hoa lá nổi.

Tòa tiền điện là gian thờ các vị anh hùng có công làm rạng rỡ quê hương đất nước như Trần Hưng Đạo, Phân Bội Châu, Bùi Hữu Nghĩa, Nguyễn Trung Trực, Đinh Công Chánh, ngoài ra còn có bàn thờ ngũ vị Nương Nương và các bàn nghi. Bên phải tiền điện và nơi tiếp khách và hội họp của các chức sắc trong đình.

Chính điện đặt ban thờ Bổn Cảnh Thành Hoàng, ảnh thờ là bức chân dung của vị thần nhân đức có phong thái trầm tư như đang lo nghĩ về nhân tình, thế sự. Vị thần đứng sau là Đinh Công Chánh, người đã có công đóng góp công sức cho địa phương nên được dân phong làm Hậu thần,

Dọc hai bên chính điện, phái trái là bàn thờ Hương Chức Tiên Giác, bàn thờ Hậu Hiền. Bên phải đối diện là bàn thờ Chức Sắc Tiên Giác và bàn thờ Tiền hiền.

Hậu điện có bàn thờ Hậu Thần ở giữa, hai bên là hai bàn thờ Hữu Ban và Tả Ban.

Trên sân đình có hai miếu lớn thờ thần Nông và thần Hổ, gần cổng có hai miếu thờ thần Rừng và thần Khai kênh dẫn nước.

Cùng với những sinh hoạt văn hóa khác, đình Bình Thủy đã tạo nên một bản sắc riêng của ngôi đình làng ở một vùng đất mới khai phá năm xưa. 

Lễ hội đình Bình Thủy

Hàng năm nhân dân địa phương tổ chức hai ngày lễ lớn long trọng: lễ Thượng điền ở đình Bình Thủy được xem là lễ hội lớn nhất ở khu vực đồng bằng sông Cửu Long.

Lễ thờ Bổn Cảnh Thành Hoàng (hay còn gọi là Thành hoàng làng là thổ thần canh giữ đất) mang đậm tính chất nền văn minh lúa nước (cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa), diễn ra trong ba này 12, 13 và 14 tháng 4 âm lịch, gia đạo an khang). Trong những ngày này, khách thập phương, dân làng lục ấp (6 ấp của làng Bình Thủy xưa: Bình Nhựt, Bình Lạc, Bình Thường, Bình Dương, Bình Phó và Bình Yên) và các dân tộc tấp nập về dự lễ cúng đình đông vui, cờ hoa màu sắc.

Xưa kia, khi đường giao thông bộ chưa mở rộng, lễ rước sắc thần diễn ra trên sông bằng thuyền rồng và bè thủy lục, nay đã được thay thế bằng long xa và các phương tiện giao thông đường bộ.

Lễ rước sắc Thần

Ngày đầu tiên, từ 2 giờ sáng, một dòng người y phục chỉnh tề theo long xa rước sắc thần đi du ngoạn một vòng từ đình đến ngã tư Bé, rồi sau đó trở về đình an vị. Từ đó trở đi, không gian di tích luôn từng bừng, nhộn nhịp với các trò chơi dân gian, như thả vịt, kéo co, hát bội, hát tiều, nữ công gia chánh...

Đêm đến, trong âm thanh rộn rang của tiếng kèn, tiếng trống, mõ chiêng nổi lên khi hành lễ. ngoài sân đình những vở tuồng diễn điển tích cổ được trình diễn suốt ba ngày đêm

Lễ Hạ Điền chỉ tổ chức trong một ngày vào 14 tháng Chạp. nghi lễ diễn ra như ngày đầu của lễ Thượng điền: Tế lễ, thay khắn, rước sắc thần, diễn xướng dân gian…

Với những giá trị văn hóa đặc sắc còn được bảo lưu, ngày 5 tháng 9 năm 1989, đình Bình Thủy đã được Bộ Văn hóa – Thông tin ban hành Quyết định số 1570-VHQĐ công nhận đình Bình Thủy là Di tích Lịch sử - Văn hóa cấp Quốc gia.

Năm 2001, đình được Bộ Văn hóa – Thông tin đầu tư trùng tu tôn tạo tổng thế. Từ đó đến nay, hàng năm nhân dân và chính quyền địa phương luôn quan tâm gìn giữ và phát huy đình làng Bình Thủy – một di sản văn hóa có ý nghĩa đặc biệt trong đời sống tinh thần của nhân dân miền sông nước Việt Nam.

Nguyễn Hoàng Hiệp ( phòng Nghiên cứu - Sưu tầm)

Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia