Theo truyền thuyết dân gian của địa phương, đình Háng Slấp thờ một vị tướng xưa là Lý Quốc Công, cũng có những dị bản cho rằng đây là một ông vua trẻ. Thời đó, ông xưng cai trị xứ Tày – Nùng. Còn theo dữ liệu lịch sử và truyền thuyết nhiều địa phương lân cận trong khu vực Cao Bằng – Lạng Sơn hiện nay thì tục thờ của đình là thờ Nùng Trí Cao – một nhân sỹ lịch sử người Nùng sống khoảng đầu thế kỷ XI, người đã có công đánh tan quân xâm lược của nhà Tống, góp phần bảo vệ biên cương của Tổ quốc, được vua Lý Nhân Tông ban cho chức Thái Bảo – một trong ba chức quan cao cấp thời nhà Lý.

Truyền thuyết dân gian kể rằng: Ngày ấy ở Pài Sláu thuộc thôn Hạ Lý (khu vực chợ Đình Lập hiện nay) có vợ chồng Vương Quan Quý lấy nhau đã lâu nhưng không có con, đến khi tuổi cao mới sinh hạ được một người con trai, trông kháu khỉnh và thông minh lạ thường, hai vợ chồng đặt tên con là Vương Quý Công. Một thời gian sau, Cha ông bị ốm nặng rồi hóa, một mình người mẹ gắng sức nuôi Vương Quý Công ăn học. Thời gian trôi qua, Vương Quý Công dần trưởng thành, thi đỗ vào trường học ở kinh thành Thăng Long. Quý Công được vua ban đôi giầy thần nên sớm đỗ đạt và được làm việc tại Kinh thành.

Vào khoảng cuối thế kỷ XI (1075-1077), trước các cuộc xâm lược của quân Nhà Tống đối với khu vực phía Bắc nước ta, Vương Quý Công đã sớm hình thành tinh thần yêu quê hương, đất nước, có ý thức đấu tranh chống quân xâm lược, bảo vệ quê hương đã đánh tan cuộc xâm lược của Nhà Tống, buộc Nhà Tống rút quân khỏi Đại Việt.

Giữ vững bờ cõi nước ta, nhân dân khu vực biên giới phía Bắc được yên ổn sinh sống, làm ăn, mùa màng bội thu, cuộc sống yên bình. Để tưởng nhớ công lao to lớn của ông, nhân dân địa phương đã lập đình thờ ông và tôn ông là Thành hoàng làng, hằng năm cứ đến ngày mùng 10 tháng Giêng (âm lịch) dân làng tổ chức lễ hội và mời Thành hoàng làng về dự hội cùng dân làng.

Đình Háng Slấp đã xuất hiện từ khoảng thế kỷ XI-XII, xưa kia nằm trên Pò Đinh Đình Háng Slấp trước khi được tôn tạo chỉ như một ngôi nhà nhỏ được dựng dưới gốc đa.

Ngôi đình được xây dựng theo kiểu nhà hai tầng, bốn mái, cột, kèo giả vân gỗ. Mặt bằng đình hình chữ nhật, diện tích mặt sàn mỗi tầng là 187m2. Tầng 1 được thiết kế làm khu bếp, nhà kho, nhà vệ sinh..., tầng 2 được bài trí hệ thống thờ tự cho nhân dân và du khách đến thắp hương, hành lễ. 

Đình Háng Slấp được xây bằng gạch chỉ, kết cấu khung chịu lực, sàn tầng đổ bê tông cốt thép, mái nghiêng đổ bê tông dán ngói mũi hài, đỉnh mái được trang trí: “Lưỡng long chầu nhật”, đầu kìm nóc đắp rồng 4 góc. Nền nhà lát gạch đỏ Hạ Long 40x40cm, cửa chính, cửa sổ là loại cửa gỗ nhóm II. Phần phía trước hiên có một chiếu rồng bằng đá khắc nổi hình rồng, mây, mặt trời; hai bên cạnh là lối đi gồm 21 bậc thềm, thành ngoài bậc thềm cao khoảng 50-60cm chạm khắc hình rồng, bậc rồng ở thế đầu thấp đuôi cao. Nhìn từ ngoài sân, đình Háng Slấp hiện hữu cao ráo, vững chãi, khang trang theo kiến trúc nhà 4 mái hình chữ Nhất (一), cửa mở theo kiểu bức bàn, thượng song hạ bản.

Đình Háng Slấp thờ Thành hoàng làng Vương Quý Công, hệ thống thờ tự gồm 3 ban thờ đặt dàn ngang. Ban thờ chính giữa thờ Thành hoàng, hai bên ban thờ chính là ban thờ phụ, ban thờ Mẹ ở phía bên phải, ban thờ Cha ở phía bên trái. Ban thờ màu nâu gỗ, khám thờ và hệ thống hoành phi, câu đối cùng các đồ thờ như bát hương, đỉnh đồng, đôi hạc được trạm khắc tỉ mỉ, gắn họa tiết hình hoa lá sơn son thếp vàng làm nổi bật không gian thờ tự trong đình.

Lễ hội đình Háng Slấp mang nhiều nét văn hoá dân gian qua các phong tục, trò chơi dân gian trong lễ hội. Tuy nhiên, qua thời gian, ngôi đình và những truyền thuyết lịch sử gắn liền với đình đã bị quên lãng, lễ hội đình cũng dần mai một.

Sự hiện diện của ngôi đình như một chứng tích lịch sử văn hóa gắn liền với truyền thống chống giặc ngoại xâm của nhân vật anh hùng yêu nước trong lịch sử và được nhân dân tôn Thành hoàng làng. Đây là công trình tín ngưỡng tâm linh có từ xa xưa, đáp ứng nhu cầu hưởng thụ và cân bằng đời sống tâm linh của nhân dân địa phương.

Đinh Thu Toàn

Bảo tàng tỉnh Lạng Sơn