Làng Vọng Đông xưa thuộc tổng Dũng Liệt, huyện Yên Phong, phủ Từ Sơn, nay thuộc xã Yên Trung, huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh. Đây là vùng đất cổ nằm dọc bờ nam sông Cầu.

Với địa hình bằng phẳng, đất đai màu mỡ, nên sớm được con người khai phá, sinh cơ lập nghiệp. Quá trình phát triển, nhân dân địa phương đã tạo lập truyền thống văn hoá, xây dựng các công trình tín ngưỡng phục vụ cộng đồng, tiêu biểu ngôi đình cổ Vọng Đông.

Toàn cảnh tòa Đại đình Vọng Đông nhìn từ phía trước

Đình Vọng Đông vốn được khởi dựng từ lâu đời, tọa lạc ở vị trí trung tâm của thôn, trên dải đất cao, thế đất đẹp gồm: Đại đình, Hậu cung, Tả vu, Hữu vu, cổng đình, giếng ngọc.

Hiện trên câu đầu tòa Đại đình có khắc chữ Hán với nội dung: Ngày 29 tháng Giêng năm Bính Thân bản thôn xây đình để phụng thờ. Bổ tiền từ bậc thượng lão đến trung nam 5 tuổi, toàn thôn bổ đều như nhau, nên cùng họp và lập văn từ giao ước.

Từ nay về sau tục này mới được bắt đầu. Hoặc là giáp nào tu sửa thì giáp ấy tự chịu riêng. Bắt buộc các hạng gỗ lớn bé được tu sửa bản thôn cùng bổ, cùng chịu. Nay lập văn từ giao ước. Căn cứ vào tư liệu nêu trên và công trình kiến trúc đang hiện hữu tại di tích. Các nhà nghiên cứu xác định, năm Bính Thân tu sửa, xây dựng đình, đây có thể là năm 1836 hoặc năm 1896.

Chữ Hán khắc trên câu đầu bên phải, gian giữa tòa Đại đình

Theo tài liệu và truyền thống ở địa phương cho biết: đình Vọng Đông thờ Bản thổ Thành hoàng Tam Giang Khước Địch đại vương (Trương Hống)  có công giúp Triệu Quang Phục đánh thắng giặc Lương xâm lược ở thế kỷ VI và Hoàng Hậu Quý Nhân Đại Vương. Sau khi hoá, các Ngài lại hiển ứng âm phù các triều đế vương, được ban tặng sắc phong và chuẩn cho nhân dân Vọng Đông hương hoả phụng thờ.

Đình Vọng Đông là ngôi đình cổ được bảo lưu khá nguyên vẹn cho đến ngày nay. Hiện trang trí, chạm khắc trên kiến trúc gỗ của ngôi đình tập chung ở các bức cốn, đầu dư, con rường, trụ đấu. Với hình tượng "rồng, mây, hoa lá cách điệu".

Hình tượng rồng không chỉ là linh vật tượng trưng cho vương quyền của các triều đại quân chủ độc lập mà khi xuất hiện trên trang trí kiến trúc, điêu khắc hình tượng rồng, mây thường mang đến điềm lành trong sản xuất nông nghiệp.

Các bức cốn đình mô tả hoạt cảnh Long hí thủy - Rồng nô đùa trong nước, mang lời ước nguyện của cả cộng đồng cầu cho mưa thuận gió hòa, cho nhân khang vật thịnh.

Chạm khắc trang trí trên bức cốn tại gian giữa tòa Đại đình

Trong giai đoạn kháng chiến chống Pháp, năm 1951, nhân dân đã tháo sàn đình để làm hầm trú ẩn cho bộ đội. Đình Vọng Đông còn là trụ sở để họp dân mỗi khi làng có việc, nơi họp bàn đưa ra quyết định các chủ trương, phương án lãnh đạo phong trào cách mạng địa phương; đồng thời là nơi dạy học cho các con em trong thôn trong những năm sau kháng chiến. Thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, năm 1968 đình còn là kho chứa dược phẩm của Trung ương và Tổng cục Hậu cần đóng quân.

Trải thời gian, ngôi đình đã xuống cấp. Năm 1995, nhân dân địa phương đã góp công, góp của tu sửa lại ngôi đình. Năm 2007, xây dựng Nghi môn nội. Năm 2019, xây nhà Tạo soạn 5 gian, cải tạo khuôn viên di tích, làm lan can đá, xây cầu, làm Nghi môn ngoài bằng đá, bổ sung các đồ thờ tự còn thiếu cho di tích. Hiện nay, đình Vọng Đông có mặt bằng kiến trúc chữ Đinh, gồm: Đại đình 3 gian 2 chái, 4 mái đao cong. Đây là công trình kiến trúc thời Nguyễn được bảo lưu khá nguyên vẹn, nằm trong không thoáng rộng, phía trước có ao nước xanh mát quanh năm tạo nên khung cảnh bình yên, cổ kính.

Trong di tích đình Vọng Đông còn bảo lưu được nhiều tài liệu, di vật, cổ vật quý được tạo tác tinh xảo, nghệ thuật như: 01 bản“Thần tích”, bát hương, hòm sắc, mâm vuông có niên đại tạo tác thời Nguyễn… cùng nhiều đồ thờ tự sơn son, thiếp vàng lộng lẫy, uy nghi. Đây là các hiện vật tiêu biểu và là nguồn sử liệu quan trọng để xác định vị trí, vai trò của di tích, góp phần nghiên cứu về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật của địa phương nói riêng và làm giàu thêm kho tàng di sản văn hóa nước nhà.

Thần tích viết trên chất liệu giấy xuyến, niên đại thời Nguyễn

Đình Vọng Đông từ xưa đến nay luôn là trung tâm văn hóa, tín ngưỡng cộng đồng cư dân, nơi duy trì nhiều tập tục văn hoá truyền thống, được thể hiện qua các ngày tiết lệ trong năm.

Lễ hội thường niên của đình tổ chức vào ngày 12 tháng 9 (Âm lịch) hàng năm nhằm tưởng nhớ, tri ân công đức với các vị Thánh, thu hút đông đảo nhân dân địa phương hướng về cội nguồn, thể hiện truyền thống tốt đẹp “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc ta, góp phần thắt chặt mối đoàn kết cộng đồng làng xã, làm giàu thêm truyền thống văn hoá của địa phương.

Với những giá trị tiêu biểu trên, đình Vọng Đông, xã Yên Trung, huyện Yên Phong đã vinh dự được Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Ninh công nhận và cấp bằng xếp hạng là di tích Lịch sử - Văn hoá theo Quyết định số 1701/QĐ-UBND ngày 18 tháng 12 năm 2024.

Nguyễn Thị Hồng Ánh- Trung tâm BTDT và XTDL tỉnh Bắc Ninh

Nguồn: Cổng thông tin điện tử tỉnh Bắc Ninh